Fotnote eller tekst?

(Refleksjonar etter Edinburgh, del 1)

Er arkivet samfunnets fotnote eller tekst? Dette spørsmålet stilte Terry Cook på konferansen om arkivets filosofi i Edinburgh i april i år. Utgangspunktet for spørsmålet var arkivaranes fråvær i diskusjonen som har gått føre seg innanfor ei rekkje akademiske disiplinar det siste tiåret om “arkivet” (bestemt form, eintal), som inskripsjon, som maktsymbol og maktutrykk, osb, som område for omstridde og motstridane minne, og for gløymsle. Men denne diskusjonen har i liten grad handla om dei verkelege menneska som arbeider i dei verkelege institusjonane, i arkiva (bestemt form, fleirtal), og deira faglege haldningar, oppfatningar, teoriar, metodar og prosedyrar som kontinuerleg skaper og gjenskaper karakteren til arkivmaterialet som blir bevart og gjort tilgjengeleg i desse institusjonane.

I denne teoretiseringa om arkivet (bestemt form, eintal), er arkivarane ikkje berre fråverande som objekt, men også som subjekt. Den viktigaste aktøren manglar i denne samanhengen, ho som definerer, vel ut og konstruerer dei arkiva som blir bevart, ho som representerer og re-presenterer dei overlevande spora for forskarar og andre brukarar. I følgje Cook bør arkivaranes bidrag i denne debatten kunne vere vesentlege, av fleire grunnar:

Kjeldekritikkens begrensing, t.d.: Denne avgrensar seg som oftast til å analyse dei dokumenta som finst i arkiva (bestemt form, fleirtal); mindre om korleis og kvifor nettopp desse dokumenta vart valt ut, bevart, beskrive og gjort tilgjengeleg. Men desse arkiva (bestemt form, fleirtal) er også eit resultat av gløymsle, øydelegging, ikkje-arkivering, enn av ein bevisst bevaringsaktivitet. Arkiva er ikkje organiske produkt av arkivskaparens verksemd; dei er ikkje natur, men bevisst konstruerte samfunnsmessige produkt, altså: kultur. Dei arkiva som i dag står pent oppstilt i arkivboksar i arkivinstitusjonanes magasin representerer sjeldan nokon opprinneleg orden; dei systema som har blitt rekonstruert gjennom ordnings- og katalogiseringsprosessane har i dei aller fleste tilfelle aldri framstått slik dei gjer no. Det arkivale kaoset (som finst i alle arkivskapande verksemder og som så mange av oss har opplevd og/eller bidratt til) er ikkje, eller i svært liten grad, til stades i dei bevarte, orda og registrerte arkiva.

Terry Cook meiner arkivarane må erkjenne at dei ikkje er skilde frå arkivskapinga, men tvert om tar del i denne, gjennom bevaring, kassasjon, ordning, beskriving, tilgjengeleggjering og formidling. Denne erkjenninga bør kunne frigjere arkivarane frå det tradisjonelle sjølvbiletet av den nesten usynlege, passive og nøytrale vaktaren av dokumentarven: Arkivarane har aldri vore nøytrale, dei har alltid gjort bestemte val, og desse vala har hatt konsekvensar for den forskinga som er gjort og dei (fag)historiene som har blitt skrive. Dersom vi frigjer oss frå dette sjølvbiletet, kan vi aktivt og sjølvbevisst ta del i skapinga samfunnets kollektive minne og løfte arkivet opp frå fotnotetilværet og inn i teksten.

Ein føresetnad for dette er ei demokratisering av arkiva - når det gjeld skaping, bevaring, tilgang og formidling - men det skal eg kome tilbake til.