Dokumentinnsyn – utan offentlegheit?

Innføringa av offentlegprinsippet i norsk forvaltning var utan tvil ein viktig demokratisk reform. Forvaltningslova og offentlegheitslova etablerte eit system for innsyn i forvaltningas saksbehandling som styrka den demokratiske kontrollen av styresmaktene. Alle har rett til å krevje innsyn i saksdokument i offentlege organ, og eventuelle avslag skal vere grunngjevne med lovheimel.

Offentlegprinsippet har særleg blitt grunngitt med omsynet til rettstryggleik og demokrati. Forvaltningskomiteen av 1958, som utarbeida det første framlegget til offentlegheitslov, meinte at «[d]en enkeltes rettsstilling trygges derved at kjennskap til andre sakers behandling fremmer likhet i avgjørelsene, motvirker og vanskeliggjør vilkårlighet og korrupsjon». På same måte er allmenn tilgang til informasjon om saksbehandling og vedtak i offentleg forvaltning eit nødvendig grunnlag for eit demokrati som også involverer den vanlege borgaren, eit demokrati som også omfattar dei offentlege arkiva. Jacques Derrida såg på makt over arkivet som eit grunnleggjande demokratisk spørsmål: «Det finst ingen politisk makt utan kontroll over arkivet (—). Effektivt demokrati kan alltid målast etter eit grunnleggande kriterium: Deltakinga i og tilgangen til arkivet, til skapinga av det og til tolkinga av det».

Innføringa av offentlegprinsippet skjedde ikkje utan motstand. Og denne motstanden var konsentrert i det statlege byråkratiet, som meinte at det ville bli kostbart og i tillegg forseinke saksbehandlinga. Byråkratiet arbeider som kjent alltid best når det har arbeidsro, og slepp å bli forstyrra av eit stadig innsynsmas. Og slik er det tydelegvis framleis.

Den 18. februar i år sendte Kultur- og kyrkjedepartementet (KKD) eit merkverdig brev til Arbeids- og inkluderingsdepartementet (AID) om tolkinga av journalføringsplikta i Forskrift om offentlege arkiv. Forhistoria er slik:

I april 2008 gav Sivilombodsmannen ein uttale om arkivering og journalføring av saker om dokumentinnsyn. Bakgrunnen var at han i behandlinga av ei klagesak hadde oppdaga at AID ikkje journalførte krav om dokumentinnsyn. Sivilombodsmannens uttale tar som utgangspunkt formuleringane i arkivforskrifta som føreskriv journalføringsplikt når eit saksdokument er gjenstand for saksbehandling og har verdi som dokumentasjon, og skriv at det

«ikke [kan] være tvilsomt at begjæringen skal være gjenstand for saksbehandling hos organet. Det kan heller ikke anses tvilsomt at innsynsbegjæringen, forvaltningens avgjørelse, og andre dokumenter knyttet til behandlingen av innsynssaken, har en dokumentasjonsverdi. For eksempel vil slike dokumenter kunne ha betydning for å dokumentere forvaltningsorganets praksis i saker om dokumentoffentlighet, eller ved en eventuell klage til ombudsmannen.
Etter dette har forvaltningsorganer en plikt til å journalføre innkomne innsynsbegjæringer som fremsettes elektronisk eller i papirform».

AID var tydelegvis lite glad for dette, og klaga saka inn til KKD i mai i fjor. Og så, i februar 2009, sender KKD (med kopi til Riksarkivaren, Justisdepartementet og Sivilombodsmannen) eit svarbrev som konkluderer med at kravet om journalføring i arkivforskrifta ikkje omfattar saker om dokumentinnsyn.

Brevet er, som sagt, ei merkverdig affære. Det er på den eine sida eit typisk døme på ei utgreiing der svaret er gitt på førehand: Departementa ønskjer openbart ikkje eit system der krav om dokumentinnsyn blir journalført. (Det ville forstyrre arbeidsroa, og vere både dyrt og forseinkande for saksbehandlinga). KKDs argumentasjon er difor selektiv og inkonsistent,  prega av jakt på argument som støttar opp om den på førehand gitte konklusjonen.

På den andre sida er brevet ein studie i byråkratisk mentalitet. Brevskrivarane hoppar lett over det denne saka djupast sett handlar om: Offentlegheitas muligheit for å kontrollere forvaltningas behandling av krav om dokumentinnsyn. Dette er sjølvsagt avhengig av at vi kan få innsyn i korleis slike saker blir behandla. Og for å be om innsyn i slike saker, må vi vite at dei finst – og då må dei journalførast!

I staden legg dei vekt på at «det neppe noengang har vært praksis at departementene har journalført hver enkelt av det store antall vanlege innsynsbegjæringer som mottas», at «nåværende praksis har (—) lang tradisjon» og at det i ei «journalføringsplikt for alle innsynsbegjæringer ville (—) ligge en innebygd fare for selvgenererende oppsvulming av forvaltningens journaler ut over alle grenser, som bl.a. vil motvirke de offentligshensyn journalene skal ivareta».

Hadde byråkratane fått bestemme på 1960-talet, hadde vi ikkje hatt noko offentlegprinsipp i dag. Dei leid heldigvis nederlag, men kan jo trøste seg med at dagens byråkratar gjer sitt beste for å leve opp til gamle ideal.

Dei som ønskjer å lese brevet kan bestille det frå KKDs arkivteneste. Arkivreferansen er følgjande: 2008/02344 KU/KU3 IE:mmt 18.02.2009.

Digital maktutøving

Regjeringa har lagt fram ei stortingsmelding om “Nasjonal strategi for digital bevaring og formidling av kulturarv”, sjå http://www.regjeringen.no/nb/dep/kkd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-24-2008-2009-.html?id=555254. Eg har lese den, og er ikkje imponert. Den minner mest om ein norsk skihoppar i eit world cup-renn; innsatsen i ovarennet er grei nok, men så går det gale: han kjem lavt ut frå hoppet og landar på kulen. Og slik er det med digitaliseringsmeldinga også: beskrivinga av mål og status er grei nok, men dei tiltaka som er foreslått er forstemmande.

Visjonen i meldinga er  “å gjøre mest mulig av samlingene i våre arkiv, bibliotek og museer tilgjengelige for flest mulig ved fremtidsrettet bruk av IK-teknologiske løsninger. Samlingene skal være søkbare og tilgjengelige på tvers av hele abm-feltet, og innholdet skal formidles på en brukerorientert måte.” Behovet for digitalisering blir begrunna med at institusjonane har viktig historisk kjeldemateriale som kan fungere som grunnlag for nasjonal og kulturell identitet, at dette materialet (i motsetning til mykje anna på nettet) kan framstå som autentisk og påliteleg, og at digitaliseringa kan auke tilgangen til “relevant og kvalitativt godt materiale innenfor de opphavsrettslige og andre begrensninger som til enhver tid vil gjelde for bruk av kildemateriale i kulturarvinstitusjoner”. Bruk av “sosiale nettverksteknologier og wiki-initiativ vil materialet også kunne brikes og få ny betydning i takt med samfunnsutviklingen”.

Og dette er jo pent. Men korleis skal regjeringa nå desse måla?

Her er det lite nytt å melde: “Satsingen vil ta utgangspunkt i det ansvaret de eksisterende samlingsbevarende institusjonene har for å digitalisere, forvalte og formidle materialet i egne samlinger. Samtidig må det erkjennes at det på enkelte områder er behov for samordning og samarbeid for å komme frem til det ønskelige resultatet.” Og denne samordninga skal Riksarkivet ha ansvar for innanfor arkivområdet: “Arkivverket skal være hovedaktør i digitaliseringsarbeid på arkivfeltet. I tillegg til oppgaver og myndighet som er tillagt Arkivverket og Riksarkivaren etter arkivlova, skal Arkivverket ha ansvaret for nasjonale katalogstandarder og digitale løsninger for søking i arkiv på tvers av alle typer arkivinstitusjoner.”

Dette inneber i realiteten at Riksarkivet får blankofullmakt til å bestemme dei teknologiske løysingane. Det er ikkje nødvendigvis ei god løysing; erfaringane så langt i arbeidet med digitalisering og nettformidling tyder på at gode idear ofte oppstår i mindre institusjonsmiljø (jf Fylkesarkivet i Sogn og Fjordanes innsats gjennom mange år).

Inneber meldinga ei vingeklipping av ABM-utvikling? Mykje tyder på det: “ABM-utvikling skal ha koordinerende og tilretteleggende oppgaver for museene og privatarkivene utenfor Arkivverket, men ingen direkte operative oppgaver i digitaliseringssammenheng.” Les denne setninga ein gong til, og legg merke til kva som manglar. Nettopp: orda “kommunale og fylkeskommunale arkiv”. Lest bokstavleg står det her at ABM-utvikling ikkje skal spele nokon rolle i samband med digitalisering av kommunalt og fylkeskommunalt arkivmateriale. Kommunale og fylkeskommunale arkivinstitusjonar (og bibliotek) må altså sjølv finansiere sine digitale satsingar – det blir ingenting å hente frå statleg hald.

Når du skal lese ei stortingsmelding er det alltid lurt å sjå kva som står til slutt, i kapitlet som vanlegvis heiter “administrative og økonomiske konsekvensar”. Og her står følgjande: “De skisserte tiltak i meldingen forutsettes dekket innenfor de gjeldende budsjettrammer”. Altså: Det kjem ikkje nye, friske pengar til digitalisering. Så veit vi det.

Oppsummert: Digitaliseringsmeldinga inneber ingen reell satsing på digitalisering. Den statlege digitaliseringspolitikken har ingen plass for det regionale og lokale nivået, men legg heller opp til meir sentralstyring. Konsekvensen av denne politikken kan gjere den digitale allmenningen til  ein arena for statsmakta sine forteljingar, og ikkje for eit spennande folkeleg mangfald.

Call for papers?

Det 3. norske Arkivmøtet i 2007 stod for ei viktig nyvinning. I forkant av møtet sende nemleg arrangementskomiteen ut ein “call for papers”, dvs. ein invitasjon til folk i fagmiljøet om å sende inn forslag til foredrag. Dette representerte eit brot med tidlegare års praksis, då programmet vart bestemt av komiteen bak lukka dører. Invitasjonen førte kanskje ikkje til så mange innlegg denne gongen, men slik vil det ofte vere når noko nytt blir prøvd. Men nokre innlegg kom det (m.a. mitt innlegg “Den rettferdige arkivaren” som kan lesast på denne bloggen).

Men til det 4. Norske Arkivmøtet, som skal haldast i Bergen 20 -22. april neste år, har det ikkje blitt sendt ut nokon “call for papers”. Eg veit ikkje kvifor arrangementskomiteen har bestemt dette; den har ikkje kommunisert sine synspunkt til omverda. Og eg skal ikkje spekulere om kvifor den har kutta ut den opne invitasjonen. Men konsekvensen er skadeleg.

Kvifor er “call for papers” viktig?

Hovudgrunnen er at ein slik invitasjon bidrar til å gjere Arkivmøtet til ein opnare arena, der arkivfolk kan stå fram med sjølvvalde tema og synspunkt som kan stimulere den arkivfaglege debatten. Arkivfaget er ein vitskapleg disiplin, og som alle andre vitskapar er faget avhengig av at ulike synspunkt får bryne seg mot kvarandre. Det norske arkivmiljøet har altfor lenge vore prega av det eg vil kalle ein “forvaltningsdiskurs”, som i stor grad har redusert arkivfaget til spørsmål om lov- og regelverksforvaltning. Denne diskursen må utfordrast dersom arkivfaget skal få utvikle seg.

Eit etablert system for “call for papers” vil dessutan stimulere den arkivfaglege forskinga, som i dag lir under ein mangel på arenaer for formidling av forskingsresultata. Dersom dei veit at det blir sendt ut invitasjonar i forkant av kvart Arkivmøte, kan arkivarar jobbe med sine forskingsprosjekt i forvissing om at dei får høve til å presentere sine resultat på desse møta.

Det er no for seint å sende ut “call for papers” til Arkivmøtet i Bergen. Men det kjem fleire Arkivmøte etter dette. Til desse møta bør arrangementskomiteen invitere til innlegg. Arkivmiljøet fortener det.

Jens Chr Hauge og Trond Giske

Ei veke etter at statsbudsjettet vart lagt fram utan nokon finansieringsordning for bevaring av privatarkiv, kom biografien om Jens Chr Hauge. Sjeldan har vel ei utilsikta timing vore betre: Biografien er ein glimrande illustrasjon på at privatarkiv kan ha vel så stor samfunnsverdi som offentlege arkiv.

Olav Njølstads viktigaste enkeltkjelde til biografien er nemleg Jens Chr Hauges privatarkiv. Dette arkivet inneheld vesentleg dokumentasjon om norsk historie etter 1940 som ikkje finst andre stader. For å nemne to døme: Utan dette arkivet ville vi ikkje ha fått den kunnskapen vi no har om Hauges besøk som offisiell norsk utsending i  den israelske “atombyen” Dimona i 1961, eit besøk han ikkje nemnde i sin rapport til styresmaktene. Arkivet inneheld også dokumentasjon som gir unik innsikt i det sosiale livet til menneske som sette preg på samfunnsutviklinga i denne tida, som t.d. leiinga i Milorg og Heimefronten og i Arbeidarpartiet.

Eg skal skrive meir utførleg om Jens Chr Hauges arkiv i ein annan samanheng. Her vil eg nøye meg med å peike på at eit personarkiv også representer ei forteljing om opphavspersonen. Personarkivet, i den grad det blir bevart og gjort tilgjengeleg, er eit monument over mennesket. Som historikaren Jacques Le Goff har understreka: Menneske med makt eller rikdom lagar minnesmerke for å hindre at ettertida gløymer det dei meiner skal vere minneverdig, men også for å autorisere forteljinga om det som hende. Det var nettopp dette Jens Chr Hauge gjorde då han avleverte sitt arkiv til Riksarkivet i 2003. 

Den statsråden som no tre gongar har sagt nei til støtteordninga for privatarkiv, Trond Giske, har i følgje Jens Stoltenberg også gjort seg fortent til eit minnesmerke. Dersom dette skal vere noko meir enn ein statue med eit namn på, må Giske sørgje for å dokumentere sine nettverk og mange initiativ i eit arkiv. Og for å vere trygg på at dette arkivet blir bevart, må han faktisk også få på plass pengar til privatarkiva i neste statsbudsjett.  Dersom ikkje, risikerer Giske å ende opp som ein av desse statuane av folk vi ikkje lenger hugsar.

”Arkivverket ledes av Riksantikvaren”

…står det ein stad i statsbudsjettet som vart lagt fram i dag. Det er kanskje symptomatisk for innhaldet i budsjettet, sett frå ikkje-statleg arkivhald.

For heller ikkje denne gongen fekk vi nokon støtteordning for bevaring og formidling av privatarkiv. Det som står om privatarkivområdet er følgjande:

“En statusrapport om bevarings- og formidlingssituasjonen for privat og offentlig arkivmateriale av lokalt og regionalt opphav ble lagt fram i juni 2007. Kartleggingen viser bl.a. at bevarte og tilgjengelige arkiv i for liten grad representerer en helhetlig og representativ samfunnsdokumentasjon. Viktige samfunnssektorer er for svakt dokumentert og det er store regionale skjevheter. Det er bl.a. sikret for lite materiale fra de større bedriftsarkivene og det er gjort lite med sikte på å kunne ta hånd om elektroniske privatarkiver.”

Dei tre siste setningane ord for ord identisk med det som vart sagt i budsjettet i fjor. Så eg gjer det same, og viser til innlegget eg skreiv 5. oktober i fjor.

Eit avslørande dokument

15. september i år publiserte ABM-utvikling – Statens senter for arkiv bibliotek og museum – sin årlege statistikk over verksemda til institusjonane i ABM-sektoren. Det nye i år er at arkivinstitusjonane – eller rettare 33 av dei – er representerte i ABM-statistikken; tidlegare har den vore for bibliotek og museum åleine.

Dette er første gongen at offentlegheita får systematisk informasjon om delar av verksemda til dei største og viktigaste arkivinstitusjonane. Når eg skriv ”delar av verksemda”, er dette ut frå ei erkjenning av at all statistikk representerer ei form for konstruksjon. Det landskapet som kjem til syne gjennom arkivstatistikken for 2007 er eit konstruert landskap, ein representasjon av ”verkelegheita”, som byggjer på at statistikkmakarane har valt ut bestemte spørsmål som institusjonsleiarane har svara på. Det er utvalet av spørsmål, og det tolkingsrommet som spørsmåla gir den som svarar, som har vore avgjerande for det arkivlandskapet statistikken konstruerer for oss. Andre spørsmål kunne ha synt oss eit anna landskap.

Men eg vil hevde at den statistikken som ligg føre er ein fornuftig konstruksjon. Dei spørsmåla som institusjonsleiarane har svara på fokuserer på dei vesentlege funksjonane som arkiva har og bør ha i dagens samfunn, som institusjonar som skal dokumentere samfunnet på ein brei og mest muleg dekkjande måte og samtidig vere ein mest muleg allsidig ressurs for alle samfunnsborgarar. (Her må eg opplyse – det ville ha vore uærleg av meg å underslå dette – at eg i mi tid som avdelingsdirektør i ABM-utvikling starta opp den prosessen som no har resultert i ein eigen arkivstatistikk, og at eg i den samanhengen var sterkt involvert i utveljinga av spørsmål. Eg er altså ein av konstruktørane, så dette avsnittet kan også lesast som ein forsvarstale.)

Arkivstatistikken inneheld altså utvalde fakta om verksemda til institusjonane. Vi kan t.d. lese at den totale bestanden papirarkiv – i dei 33 institusjonane som statistikken omfattar – i fjor var 354 983 hyllemeter. Av dette var berre 47 947 hyllemeter, dvs 13,5% frå privat sektor. Dette seier noko om i kva grad denne arkivbestanden representerer heile samfunnet (noko den truleg ikkje gjer, sidan dei offentlege arkiva er så dominerande).

Vi kan også lese at arkiva samla behandla 83 397 forespørslar frå ”publikum” i 2007, og at knappe 40 000 av desse dreia seg om personlege velferdsformål, dvs spørsmål om dokumentasjon av pensjon, skolegang, barnevern, osb. Dette kan bekrefte det inntrykket mange av oss har hatt om at rettsdokumentasjon er ein av arkivas viktige samfunnsoppgåver i dag, og at denne er langt større enn den forskingsmessige bruken av arkiva.

Og vi kan lese at dei 33 arkiva hadde knappe 43 000 besøk i fjor. Det er ikkje mange, men andre opplysningar fortel noko om det publikumspotensialet arkiva har. Det statlege Arkivverket har om lag 200 millionar søk i sine databasar (hovudsakleg Digitalarkivet, vil eg tru). Og ein relativt liten institusjon som Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, med berre 48 personlege besøk, hadde meir enn 35 000 søk i dei arkivdatabasane er tilgjengelege på institusjonens nettsider.

Statistikken avslører altså arkivinstitusjonane sine sterke og svake sider, som det heiter. Men også potensialet. Den er tilgjengeleg på http://www.abm-utvikling.no/publisert/abm-skrift/abm-skrift-49.

Kulturformyndarane

Frp har skaffa seg kulturpolitikk, og den luktar ikkje godt. Det er kanskje ikkje så underleg når vi tenkjer på kva den er laga av.

Som nyliberalistisk parti har Frp klokkartru på den frie marknaden. Kulturpolitisk talsmann Ulf Erik Knudsen uttalar t.d. til Dagsavisen at pressestøtta må fjernast, fordi “vi mener at det er lesernes valg som må styre hvilke aviser som overlever og hvilke som har livets rett.”

Ein ting er at dette er noko kvalifisert sludder. Det vil ikkje vere lesarane, men annonsørane som bestemmer kva aviser som vil overleve utan pressestøtte.

Det som er verre, er at Knudsen framstiller marknadsøkonomi som noko demokratisk. Men det stemmer jo ikkje! Demokratiet byggjer på prinsippet “eit menneske – ei stemme”. Marknadsøkonomien byggjer derimot på prinsippet “ei krone – ei stemme”. Altså meir makt til dei som har flest kroner, og mindre til oss andre.

Frp hevdar at dei vil ha eit kulturliv utan politisk styring. Samtidig har dei tatt til orde for ein norsk kulturkanon som skal retningsgivande for t.d. lærebøker i skolen og innhaldet i allmennkringkastinga. Eg har også merka meg at Knudsen i ein “nettprat” tar til orde for å “styrke institusjoner som ivaretar den norske kulturarv – dette særlig innen arkiv, bibliotek og museum-sektoren”.

Som depotdreng skulle eg kanskje glede meg over slike signal, for dette er uvanleg kost frå eit parti som så langt har ivra for å kutte ned på løyvingane til arkiv, bibliotek og museum. Men eg gjer ikkje det. Økonomisk liberalisme kopla med nasjonalt formyndarskap kan berre styrke dei som har makt i samfunnet.

Konsekvensen kan berre bli svekka demokratisk tilgang til skapinga av og tolkinga av arkivet.

Arkiv nedanfrå

Heimesida til den tyske arkivarforeininga (Verband deutcher Archivarinnen und Archivare – http://vda.archiv.net/) melder om etableringa av eit nettverk for arkiv frå dei nye sosiale rørslene som vaks fram etter 1968.Styret i foreininga ønskjer nettverket velkommen og skriv at det samfunnsmessige engasjementet som vart utvikla i kampanjen mot atomvåpen, fredsrørsla, kvinnerørsla og opposisjonelle grupper i aust og vest var uttrykk for viktige sosiale prosessar som har prega og framleis pregar tysk historie. Styret skriv vidare at dersom arkivinstitusjonane ønskjer å leve opp til målet om å dokumentere samfunnet på ein mest muleg brei og mangfaldig måte, er det nødvendig arkiva til dei nye sosiale rørslene også blir bevart og gjort tilgjengeleg. Målet til det nye nettverket er altså å styrke dette arbeidet.

Så langt VdA.

Denne typen arkiv er relativt sjeldne i også norske arkivinstitusjonar. Eit rakst søk i Samkatalogen for privatarkiv (www.arkivverket.no/samkat/searchPage.php) viser at det er bevart ein del arkiv frå nokre av desse organisasjonane i Arbeiderbevegelsens arkiv og i Riksarkivet. Men dette er stort sett arkiv frå sentrale organ i organisasjonane; arkiv frå lokallaga ser ut til å mangle.

Og det som først og fremst særmerka desse rørslene var at dei var aktivistorganisasjonar. Dei var aktive i lokalsamfunna, arrangerte aksjonar og møte og delte ut flygeblad. Hovudmålet for aktivitetane var å påverke folk, ikkje å drive lobbyverksemd på Stortinget. Og eg vil tru at desse lokale aktivitetane er relativt overflatisk dokumentert i dei sentrale arkiva.

No veit eg at arkivskaping i vanleg byråkratisk forstand ikkje hadde nokon høg prioritet i desse rørslene. Det viktigaste var å få ting gjort, ikkje å dokumentere dei. Likevel finst det materiale, flygeblad, plakatar, fotografi, pamflettar og brev, i mange heimar i dette landet. Materiale som kan dokumentere kva som vart tenkt, sagt og gjort.

40-årsmarkeringa av 1968 har så langt, i alle fall i pressa, vore prega av debattar der (meir eller mindre sjølvutnemnde) 68-veteranar har prøvd å rettferdiggjere eigne handlingar og mistenkjeleggjere tidlegare motstandarar. Eg skal ikkje nekte for at mange av innlegga har hatt ein viss underhaldningsverdi. Men særleg etterrettelege har dei kanskje ikkje vore.

Så kanskje det er på tide å samle inn autentisk dokumentasjon av desse rørslene?

Demokratisering av arkivet

(Refleksjonar etter Edinburgh, del 2)

Eg avslutta den førre refleksjonen etter Edinburgh med påstanden om at ei demokratisering av arkiva er ein føresetnad for å løfte arkivet opp frå eit samfunnsmessig fotnotetilvære. Men ærlig talt, er ikkje arkiva – i det minste i vårt land – demokratiske? Er ikkje dei oppretta og finansiert av demokratiske organ, av staten eller fylkeskommunar og kommunar, for å dokumentere dei demokratiske prosessane i desse organa?

I eit historisk perspektiv er det ingen tvil om at det norske arkivet, dvs den bevarte og tilgjengeleg arkivbestanden, har gjennomgått ei demokratisering i løpet av dei siste tiåra. For 100 år sidan vart berre statens arkiv bevart og gjort tilgjengeleg; i dag har utbygginga det nye kommunale arkivlandskapet lagt grunnlaget for at også dei kommunale arkiva kan bevarast. Samtidig har innsynsretten utvida folks rett til å kontrollere dei statlege og kommunale makthavarane.

Men denne demokratiseringa er ikkje tilstrekkeleg.

For det første er statleg norsk arkivpolitikk bygd på premisset om at arkivbevaring skal vere eit forvaltningsansvar; staten gir berre pengar til bevaring av statlege arkiv. Dette betyr at ikkje-offentlege arkiv – personarkiv, foreiningsarkiv og bedriftsarkiv – berre unntaksvis og tilfeldigvis blir bevart; det arkivale demokratiet omfattar i praksis berre offentleg sektor.

For det andre er statlege og kommunale arkiv maktas arkiv, skapt av og for dei institusjonane som styrer samfunnet. Den informasjonen som blir samla i desse arkiva er den som blir opplevd som relevant i dei ulike avgjerdsprosessane i stat og kommune, anten det dreier seg om bensinprisar, edruskapspolitikk eller barnevern. Og denne relevansen er som oftast definert av sterke økonomiske og politiske krefter som fremmer sine interesser; ein saksbehandlar kan ikkje unngå å bli påverka. Innhaldet i dei offentlege arkiva er altså prega av maktas relevansoppleving; dei alternative, opposisjonelle røystene er lite synlege, sjølv når desse er representert i folkevalde organ. Og sjølv om samfunnsborgarane har ein rett til innsyn i saksbehandlinga og til å påverke denne, er det relativt sjeldan dette blir gjort.

Det offentlege arkivlandskapet har hatt – og har framleis – som si fremste oppgåve å bevare maktas arkiv frå statleg, fylkeskommunal og kommunal forvaltning. Arkivarane sin faglege praksis har vore arbeid med materiale som er skapt i dei gjeldande byråkratisk-administrative arkivsystema. Denne praksisen har påverka vår oppfatning av kva arkiv er eller skal vere; vi har fokusert på materiale som er skapt i samsvar med formaliserte manuelle eller elektroniske arkivsystem, slik at materiale som ikkje passar inn i dette bildet ofte har blitt neglisjert.

Eit fjerde poeng: Vår beskriving av dei bevarte arkiva, arkivkatalogane, har blitt laga innanfor faglege tradisjonar som i praksis har hindra den alminnelege samfunnsborgaren å få tilgang til arkivinnhaldet. Den gjeldande katalogdiskursen byggjer på faglege føresetnader som i praksis ekskluderer dei som ikkje har kjennskap til arkivfagleg terminologi og metode. Den etablerte metodikken for arkivbeskrivinga, å byggje på arkivskaparen sitt arkivsystem, bidrar dessutan til å lukke arkivet for alternative tilnærmingar.

Eit av dei mest interessante innlegga på Edinburgh-konferansen vart halde av Andrew Flinn, frå London University College og behandla nettopp dette behovet for å demokratisere arkiva. For å gjennomføre denne nødvendige demokratiseringa og mangfaldiggjeringa må vi ifølgje Flinn

• Utvide arkivforståinga vår til å omfatte eit mykje breiare spekter av “minne” i ulike former;
• Erkjenne at prosessen med å velje ut arkiv for bevaring må byggje på prinsipp som har som mål å dokumentere alle sider ved samfunnet;
• Opne arkivbestanden med hjelp av brukarskapte beskrivingar og andre former for interaktivitet;
• Prøve ut nye samarbeidsformer med arkivskaparar og andre arkiveigarar for å sikre ei brei arkivbevaring, inkludert distribuert bevaring;
• Gjere mangfald, publikumsarbeid, samhandling med lokalsamfunn og formidling til kjerneelement i våre faglege plikter og i utdanninga.

Enkeltvis representerer desse fem punkta ikkje så mykje nytt; tankar som dette har vore lufta både her i landet og internasjonalt tidlegare. Men samla, som eit mogleg “program” for arkivutvikling i åra framover, er dei verd å reflektere over.

Og – når vi har reflektert ferdig – tilpasse dei til våre forhold og handle.

Lita tue

… kan velte stort lass, heiter det.

På ettermiddagen fredag 11. april fekk eg beskjeden via sms: LLPs landsmøte har stemt ned forslaget om å gå saman med KAF og NA til ein arkivorganisasjon. Med knappast mogleg margin. Vedtaket kravde 2/3 fleirtal, og om vi berre reknar ja- og nei-stemmer var ja-fleirtalet stort nok. Men ein delegat stemte blankt, og denne stemma hindra kvalifisert fleirtal. Utan denne stemma hadde LLP gått inn for samanslåing. På LLPs landsmøte var det berre taparar.

Då eg fekk denne beskjeden var eg på konferansen The Philosophy of the Archive” i Edinburgh. Innleiingsforedraget denne fredagen handla om forholdet mellom “culture” og “evidence” i engelsk arkivhistorie. Elisabeth Shepherd stilte spørsmålet om forholdet mellom desse eigenskapane ved arkivet har vore prega av kontinuitet eller konflikt, og viste korleis det engelske arkivlandskapet og faglege miljøet hadde vakse fram i denne spenninga. Hennar konklusjon var – ikkje uventa – at desse eigenskapane ved arkivet føreset kvarandre.

Arkivfaget, som vitskapleg disiplin, omfattar heile arkivprosessen frå skaping og arkivering, via utval og beskriving, til bevaring og formidling. Forvaltningsarkivarar og depotarkivarar står ikkje i motsetning til kvarandre; dei arbeider med det same materialet og utfyller kvarandre. Samtidig er det klart at det finst faglege særtrekk som har skapt grenser mellom dei to faggruppene. Men som Verne Harris peika på i eit anna innlegg på konferansen: Grenser er alltid porøse. Det er difor dei blir så hyppig patruljerte.