Demokratisering av arkivet

(Refleksjonar etter Edinburgh, del 2)

Eg avslutta den førre refleksjonen etter Edinburgh med påstanden om at ei demokratisering av arkiva er ein føresetnad for å løfte arkivet opp frå eit samfunnsmessig fotnotetilvære. Men ærlig talt, er ikkje arkiva - i det minste i vårt land - demokratiske? Er ikkje dei oppretta og finansiert av demokratiske organ, av staten eller fylkeskommunar og kommunar, for å dokumentere dei demokratiske prosessane i desse organa?

I eit historisk perspektiv er det ingen tvil om at det norske arkivet, dvs den bevarte og tilgjengeleg arkivbestanden, har gjennomgått ei demokratisering i løpet av dei siste tiåra. For 100 år sidan vart berre statens arkiv bevart og gjort tilgjengeleg; i dag har utbygginga det nye kommunale arkivlandskapet lagt grunnlaget for at også dei kommunale arkiva kan bevarast. Samtidig har innsynsretten utvida folks rett til å kontrollere dei statlege og kommunale makthavarane.

Men denne demokratiseringa er ikkje tilstrekkeleg.

For det første er statleg norsk arkivpolitikk bygd på premisset om at arkivbevaring skal vere eit forvaltningsansvar; staten gir berre pengar til bevaring av statlege arkiv. Dette betyr at ikkje-offentlege arkiv - personarkiv, foreiningsarkiv og bedriftsarkiv - berre unntaksvis og tilfeldigvis blir bevart; det arkivale demokratiet omfattar i praksis berre offentleg sektor.

For det andre er statlege og kommunale arkiv maktas arkiv, skapt av og for dei institusjonane som styrer samfunnet. Den informasjonen som blir samla i desse arkiva er den som blir opplevd som relevant i dei ulike avgjerdsprosessane i stat og kommune, anten det dreier seg om bensinprisar, edruskapspolitikk eller barnevern. Og denne relevansen er som oftast definert av sterke økonomiske og politiske krefter som fremmer sine interesser; ein saksbehandlar kan ikkje unngå å bli påverka. Innhaldet i dei offentlege arkiva er altså prega av maktas relevansoppleving; dei alternative, opposisjonelle røystene er lite synlege, sjølv når desse er representert i folkevalde organ. Og sjølv om samfunnsborgarane har ein rett til innsyn i saksbehandlinga og til å påverke denne, er det relativt sjeldan dette blir gjort.

Det offentlege arkivlandskapet har hatt - og har framleis - som si fremste oppgåve å bevare maktas arkiv frå statleg, fylkeskommunal og kommunal forvaltning. Arkivarane sin faglege praksis har vore arbeid med materiale som er skapt i dei gjeldande byråkratisk-administrative arkivsystema. Denne praksisen har påverka vår oppfatning av kva arkiv er eller skal vere; vi har fokusert på materiale som er skapt i samsvar med formaliserte manuelle eller elektroniske arkivsystem, slik at materiale som ikkje passar inn i dette bildet ofte har blitt neglisjert.

Eit fjerde poeng: Vår beskriving av dei bevarte arkiva, arkivkatalogane, har blitt laga innanfor faglege tradisjonar som i praksis har hindra den alminnelege samfunnsborgaren å få tilgang til arkivinnhaldet. Den gjeldande katalogdiskursen byggjer på faglege føresetnader som i praksis ekskluderer dei som ikkje har kjennskap til arkivfagleg terminologi og metode. Den etablerte metodikken for arkivbeskrivinga, å byggje på arkivskaparen sitt arkivsystem, bidrar dessutan til å lukke arkivet for alternative tilnærmingar.

Eit av dei mest interessante innlegga på Edinburgh-konferansen vart halde av Andrew Flinn, frå London University College og behandla nettopp dette behovet for å demokratisere arkiva. For å gjennomføre denne nødvendige demokratiseringa og mangfaldiggjeringa må vi ifølgje Flinn

• Utvide arkivforståinga vår til å omfatte eit mykje breiare spekter av “minne” i ulike former;
• Erkjenne at prosessen med å velje ut arkiv for bevaring må byggje på prinsipp som har som mål å dokumentere alle sider ved samfunnet;
• Opne arkivbestanden med hjelp av brukarskapte beskrivingar og andre former for interaktivitet;
• Prøve ut nye samarbeidsformer med arkivskaparar og andre arkiveigarar for å sikre ei brei arkivbevaring, inkludert distribuert bevaring;
• Gjere mangfald, publikumsarbeid, samhandling med lokalsamfunn og formidling til kjerneelement i våre faglege plikter og i utdanninga.

Enkeltvis representerer desse fem punkta ikkje så mykje nytt; tankar som dette har vore lufta både her i landet og internasjonalt tidlegare. Men samla, som eit mogleg “program” for arkivutvikling i åra framover, er dei verd å reflektere over.

Og - når vi har reflektert ferdig - tilpasse dei til våre forhold og handle.

Lita tue

… kan velte stort lass, heiter det.

På ettermiddagen fredag 11. april fekk eg beskjeden via sms: LLPs landsmøte har stemt ned forslaget om å gå saman med KAF og NA til ein arkivorganisasjon. Med knappast mogleg margin. Vedtaket kravde 2/3 fleirtal, og om vi berre reknar ja- og nei-stemmer var ja-fleirtalet stort nok. Men ein delegat stemte blankt, og denne stemma hindra kvalifisert fleirtal. Utan denne stemma hadde LLP gått inn for samanslåing. På LLPs landsmøte var det berre taparar.

Då eg fekk denne beskjeden var eg på konferansen The Philosophy of the Archive” i Edinburgh. Innleiingsforedraget denne fredagen handla om forholdet mellom “culture” og “evidence” i engelsk arkivhistorie. Elisabeth Shepherd stilte spørsmålet om forholdet mellom desse eigenskapane ved arkivet har vore prega av kontinuitet eller konflikt, og viste korleis det engelske arkivlandskapet og faglege miljøet hadde vakse fram i denne spenninga. Hennar konklusjon var – ikkje uventa – at desse eigenskapane ved arkivet føreset kvarandre.

Arkivfaget, som vitskapleg disiplin, omfattar heile arkivprosessen frå skaping og arkivering, via utval og beskriving, til bevaring og formidling. Forvaltningsarkivarar og depotarkivarar står ikkje i motsetning til kvarandre; dei arbeider med det same materialet og utfyller kvarandre. Samtidig er det klart at det finst faglege særtrekk som har skapt grenser mellom dei to faggruppene. Men som Verne Harris peika på i eit anna innlegg på konferansen: Grenser er alltid porøse. Det er difor dei blir så hyppig patruljerte.

Det vanskelege nye

Vi nærmar oss april, då Norsk Arkivråd (NA), Landslaget for lokal- og privatarkiv (LLP) og Kommunalt arkivfagleg forum (KAF) skal ta stilling til forslaget om samanslåing til ein felles arkivorganisasjon. For utanforståande kan det kanskje synast absurd at eit så lite fagområde som arkiv har halde seg med tre organisasjonar i meir enn tjue år, men det har si forklaring i ulike historiske opphav. 

NA vart stifta så langt tilbake som i 1962 for å styrke kvaliteten til arkivarbeidet i offentlege og private verksemder. Organisasjonens fokus har heile tida vore på arkivdanninga, dvs. korleis arkiv blir skapt, systematisert og brukt hos arkivskaparane. NA er idag den største arkivorganisasjonen, har medlemer frå statleg, kommunalt og privat sektor og har den største tilbodsporteføljen for medlemene. 

KAF vart stifta i 1987. Formålet var - og er - å styrke arkivdanninga i kommunar og fylkeskommunar, altså ei målsetjing som er parallell med NAs. Ei årsak til at mange kommunale arkivmedarbeidarar valte å stifte ein ny organisasjon i staden for å bli med i NA, var sannsynlegvis at dei opplevde at NA var dominert at statleg tilsette og difor ikkje tok kommunale arkivspørsmål på alvor. Eg skal ikkje dømme om dette; i eit historisk perspektiv kan vi også sjå KAF som eit uttrykk for den aukande profesjonaliseringa av kommunalt arkivarbeid på 80-talet og behovet for å skape ein sjølvstendig fagleg identitet.  

LLP har sitt opphav i dei nye arkivinstitusjonane som vaks fram på 1980-talet. Organisasjonens formål var dei første åra å styrke arbeidet med å bevare og gjere tilgjengeleg “lokalt og privat arkivtilfang”, først midt på 90-talet vart dette omformulert til eksplisitt å omfatte også kommunale arkiv. I motsetning til dei to andre organisasjonane har LLP lagt hovudvekta på dei kulturhistoriske funksjonane til arkivet og ikkje lagt særleg vekt på arkivdanningsspørsmål. LLP skil også ut fordi berre institusjonsmedlemer har stemmerett på årsmøtet, mens dei andre to likestiller individuelt og institusjonalr medlemskap.

Desse tre organisasjonane er det altså som kanskje skal bli ein. Dette burde vere ei vinning for eit lite fagområde som arkiv. Men det finst dei som er skeptiske eller negative til ei samanslåing. Dette er gjerne menneske som har lagt ned store ressursar for å utvikle dei eksisterande organisasjonane og som fryktar at ein organisasjon ikkje vil makte å vidareføre arbeid på alle dei fagområda som i dag har prioritet i tre organisasjonar. Eg forstår denne skepsisen, men eg deler den ikkje. 

Eg har tidlegare på denne bloggen kritisert Oddby-utvalets utredning om samanslåing til ein organisasjon for å vere for operativ, for lite opptatt av å analysere kva skilnadene mellom dei tre organisasjonanes medlemsgrunnlag og innretning kan bety for etableringa av ein ny organisasjon. For ein felles arkivorganisasjon treng ein felles identitet, ein identitet omfattar noko meir enn det som blir sagt i det foreslåtte formålsparagrafen: “Organisasjonens formål er å arbeide for faglig utvikling av den enkelte arkivmedarbeider, fremme arkivfaget i alle sammenhenger samt arbeide for at det utvikles en nasjonal arkivpolitikk”. Denne er berre operativ, den tilbyr oss ikkje noko samlande, overordna perspektiv.

Så kva er det som er felles for ein arkivmedarbeidar i ein kommune og ein arkivar i eit museum som arbeider med privatarkiv? Tilsynelatande lite; den eine er opptatt av å journalføre og klassifisere arkivdokument i eitt enkelt arkiv, den andre av å samle inn lags- og bedriftsarkiv som kan dokumentere eit lokalsamfunn. Men om vi ser djupare, kan vi sjå at desse to - som alle andre arkivtilsette - arbeider med å skape, bevare og gjere tilgjengeleg eit felles integret samfunnsminne. Eksistensen av tilgjengelege arkiv er ein føresetnad for demokrati, rettstryggleik og kontrollerbar kunnskap om fortida.

Dersom ein ny arkivorganisasjon skal bli vellukka, må den leggje vekt på å skape ei felles forståing av arkivets samfunnsmessige funksjonar og arkivaranes - vår - rolle i arbeidet med å gjere arkivet til ein demokratisk ressurs for alle. Ein felles organisasjon må ha eit breiare grunnlag enn eit sett vedtekter. Vi treng ein visjon, eit arkivpolitisk program, som kan vere eit grunnlag for innbyrdes respekt mellom ulike fagtradisjonar. Ein felles arkivorganisasjon må altså ikkje nøye seg med å vidareføre det arbeidet dei eksisterande organisasjonane har drive. Den må også representere noko nytt.

Dersom vi klarer dette, vil ikkje det nye berre vere vanskeleg. Det vil også bli spennande. Eg gler meg!

Arkivfiske

Sist veke var eg i Ålesund. Ærendet mitt var å delta på ein konferanse om bevaring av fiskerihistoriske arkiv. Eg hadde meldt meg på for å få kunnskap om korleis privatarkivarbeidet vert drive på Sunnmøre; eg var klar over at Interkommunalt arkiv i Møre og Romsdal hadde etablert kontakt med miljø både på Høgskolen i Ålesund og i fiskerinæringa og at noko var på gang, men eg møtte vel eigentleg utan spesielle forventningar. Eg har vore på konferansar før, mange konferansar, og eg minnest berre nokre få (og det er ikkje alltid på grunn av det faglege innhaldet).

Men denne kjem eg til å hugse, og det av to grunnar.

For det første på grunn av deltakinga; eit halvt hundre deltakarar er i seg sjølv eit godt resultat for ein regional konferanse, men når meir enn halvparten viser seg å vere folk med posisjonar innanfor m.a. fiskeri, fiskeomsetning og skipsrelatert industri er dette ikkje mindre enn oppsiktsvekkjande. Sannsynlegvis er dette den første konferansen om privatarkiv her i landet der eit fleirtal har representert arkivskaparane, sjølve næringslivet. I tillegg deltok leiaren for kulturkomiteen på Stortinget, eit par ordførarar, ei rekkje forskarar og ein handfull arkivarar.

Men det eg vil hugse best, og lengst, er det som vart sagt. Om behovet for å bevare arkiv som kan dokumentere den historiske utviklinga av fiskeria og gjere desse tilgjengelege - ikkje berre for forskinga, men for eit breitt publikum. Og dei som sa dette var representantar for næringslivet. Og dei sa meir; i den avsluttande debatten om korleis arbeidet for å bevare fiskeriarkiv skulle førast vidare, vart det skissert eit samarbeidsprosjekt mellom offentlege og private interesser. Og representantane frå næringslivet var openbart innstilt på å bidra økonomisk til prosjektet, dersom det offentlege gjer det same. Og eg kjenner meg rimeleg trygg på at det vil kome offentlege pengar frå lokalt og regionalt hald.

Det er verre med staten. 

Om eit par dagar blir det arrangert ein nasjonal konferanse om bevaring av næringslivsarkiv i Oslo. Slik det ser ut no, blir dette utan deltaking frå Kultur- og kyrkjedepartementet, som var invitert til å halde innlegg og delta i paneldebatten. Ja, du les rett: Fagdepartementet som har ansvar for statleg kultur- og arkivpolitikk har ikkje prioritert å delta på denne konferansen.

Forstå det den som kan.

   

  

Det demokratiske arkivet

Arkiv er i utgangspunktet ein type informasjon som arkivskaparen samlar for sine eigne umiddelbare behov for å sikre kontinuitet i drifta og dokumentere sine rettar og plikter. Samtidig har arkiv viktige samfunnsmessige funksjonar. Arkivet i ei verksemd kan innehalde dokumentasjon som har rettsleg verdi for andre, t.d. tilsette, klientar og samarbeidspartnarar. Dersom verksemda er eit offentleg organ skal forvaltninga vere gjennomsiktig og arkivet ope for offentleg innsyn. På sikt vil i alle fall delar av arkiva få verdi som historiske kjelder. Eksistensen av tilgjengelege arkiv er med andre ord viktige føresetnader for rettstryggleik, demokrati og kontrollerbar kunnskap om fortida.

Dette “veit” vi som er arkivarar; vi er overtydde om at det vi driv med er svært viktig, både for samfunnet generelt og den enkelte samfunnsborgar. Problemet at det ikkje er så mange andre som har forstått dette. Det verkar i alle fall slik når vi i sosiale samanhengar skal fortelje kva vi driv med; det er openbart at arkiv ikkje blir oppfatta som særleg sexy (merkeleg nok, må eg seie). Om vi tar for gitt at det er rett at arkiv er viktig, så har vi arkivarar altså eit alvorleg marknadsføringsproblem.

Det er openbart ei viktig oppgåve å spreie kunnskap om at arkiv er viktig, nyttig og kanskje til og med sexy. Men korleis skal vi overbevise folk om det? Eg har sjekka heimesidene til diverse arkivinstitusjonar, og nokre av dei har lagt ut nokre linjer som skal fortelje kor viktige dei er. Men eg trur ikkje dei når fram; det nyttar lite å hevde at arkiva er viktige, vi må kunne vise det. Som det heiter i journalistikken: “Don’t tell it, show it!”

Øvst på denne sida har eg gjengitt eit sitat av Derrida som i norsk omsetjing blir om lag slik: “Verkeleg demokratisering alltid kan målast etter dette essensielle kriteriet: Deltakinga i og tilgangen til arkivet, til skapinga av det og til tolkinga av det.” Eg har gjengitt sitatet fordi det så tydeleg understrekar det demokratiske perspektivet på det vi driv med; eit perspektiv som ofte har lett for å forsvinne i det daglege strevet. Og eg trur at dette perspektivet er nødvendig dersom vi skal nå fram; vi må vise i praksis at arkiv faktisk er til for folk.

· Vi må gjere det mogleg for folk å delta i arkivet, ta del i det, vere til stades i det.

Dette betingar for det første at arkiva er opne i danningsfasen, slik at folk får høve til å korrigere og supplere feilaktige og ufullstendige opplysningar. “Ja vel,” seier du kanskje, “denne retten har jo folk allereie gjennom partinnsynet.” Sant nok, men blir den praktisert? Kor ofte får t.d. NAV-klientar tilbod om å sjå igjennom det som er registrert om dei i mapper eller dataregister? Dette burde vere ein fast rutine ved kontakt mellom klientar og ein offentleg instans.

For det andre må arkiva vere opne også i depotfasen. Vi som er arkivarar veit at dei bevarte arkiva gir eit selektivt bilde av samfunnet. Dei fleste arkivinstitusjonane oppbevarer makthavarane sine arkiv; det er statens eller kommunens forteljingar som dominerer. Vi kan sjølvsagt også finne andre forteljingar, men desse er svake, sporadiske og ofte skjulte. Difor kan ikkje depotinstitusjonane nøye seg med å bevare offentlege arkiv; dei må leggje like stor vekt på å samle inn privatarkiv av ulike slag og invitere folk til å bidra med sine forteljingar. Arkivet blir aldri “fullt”; det er alltid behov for å arkivere nye versjonar.

· Vi må gjere det mogleg for folk å få utbytte av arkiva på sine eigne premissar.

Dette inneber å utvikle differensierte formidlingstenester for folk. Det kan bety mange ting: transkribere gotisk skrift, gi hjelp til å tolke byråkratisk sjargong, forklare konteksten til enkeltdokument, informere om arkivskaparens formål og oppgåver, for å nemne nokre. Eg har skrive mykje om dette emnet i andre innlegg her på bloggen, og skal ikkje gjenta meg sjølv.

· Vi må gi folk høve til å delta i tolkinga av arkivet.

Nettopp: folk må ha rett til å tolke kjeldene på sine måtar. Det betyr ikkje at vi skal akseptere alle tolkingar som like relevante, men at vi må erkjenne at det finst mange historier og ikkje berre ei historie - også i praksis. Dette inneber på den eine sida at institusjonane gjennom si formidling må opne kjeldene for alternative tolkingar; på den andre sida må dei bevare eit variert materiale som gjer alternative tolkingar muleg.

Konklusjonen min er altså: Dersom vi skal få folk til å bry seg om arkiva, må arkiva først bry seg om folk! Å vere sexy betingar som vi veit tovegs kommunikasjon. Og med den overskrifta eg har sett på dette innlegget, kjem eg til å sette ny rekord i treff på denne sida. Ikkje verst, det!

Julenøtter (2)

Dagens scenario: Du arbeider ved eit byarkiv, der du har ansvar for privatarkiva. Ein dag ringer enka til ein tidlegare ordførar; la oss kalle han Hartmann (sidan siste episode av Forbrytelsen går på TV denne veka). Hartmann, som døydde for eit par år sidan, var ein viktig næringslivsaktør i byen. Han var også statsråd ei periode. Enka spør om byarkivet kan vere interessert i papira etter ektemannen. Ho fortel at ho ikkje har rørt dei etter at mannen døydde. Som den gode arkivar du er, avtalar du eit besøk neste dag for å sjå på papira.

Neste dag brukar du til å gå igjennom Hartmanns arkiv. Du finn fort ut at det inneheld eit omfattande og interessant materiale om politikk og næringsliv, både på lokalt og nasjonalt nivå. Og du legg merke til at delar av arkivet er viktig kommunalt og statleg arkivmateriale, som Hartmann må ha tatt med heim mens han var ordførar og statsråd. Etter nokre timar oppdagar du dokument som kan tyde på at Hartmann har vore innblanda i tvilsame forretningar og korrupsjon. Du finn også brev som viser at Hartmann hadde ei rekkje utanomekteskapelege forhold.

Etter at du har gått igjennom arkivet, inviterer enka deg på kaffi for å diskutere kva som skal skje med arkivet. Kva gjer du?

a) Fortel du henne at arkivet inneheld dokument som tyder på økonomisk og privat utruskap?
b) Held du kjeft om dette, men seier at arkivet er viktig og spennande og at byarkivet gjerne vil ta i mot det?
c) Informerer du politiet om at du har funne dokumentasjon av muleg økonomisk kriminalitet?
d) Tar du kontakt med Riksarkivet og fortel at du har funne viktige regjeringsdokument i Hartmanns arkiv?
e) Eller gjer du noko anna?

Julenøtter (1)

Det er ikkje jul heilt enno, men sidan det neppe er mange som les denne bloggen midt i julehelga så kjem julenøttene litt i forkant. I dag ein om NAV.

Tenk deg dette scenariet: Du er arkivleiar på eit NAV-kontor, og får vite at ein saksbehandlar på trygdeavdelinga har brukt klientmapper frå den kommunale sosialstøtteavdelinga i behandlinga av nokre trygdesaker. Du reagerer på dette, går til kontoret hennar og seier at ho ikkje kan gjere slikt, fordi det bryt med bestemmelsane i personopplysningslova. Du fortel henne kva som står i lova: at ho må ha samtykke frå den personen det gjeld for å behandle slike personopplysningar og at han må informerast om behandlinga.

Ho svarar at ho ikkje har gjort nokon feil, og meiner at ho har handla i samsvar med § 16 i NAV-lova. Den paragrafen seier at “[t]aushetsplikt etter denne loven eller etter sosialtjenesteloven er ikke til hinder for at opplysninger er tilgjengelig for andre ansatte innen kontoret i den utstrekning som trengs for en hensiktsmessig arbeids- og arkivordning [-]“.

Kva gjer du? Du får fem alternativ:

a) Ruslar tilbake til arkivet med bøygd nakke?
b) Går til sjefen din og ber om ei avklaring?
c) Ringer til Riksarkivaren, din statlege arkivføresette, og ber om råd?
d) Tar kontakt med Datatilsynet for å høyre deira syn på saka?
e) Eller kontaktar du personen saka gjeld og informerer han om kva som har skjedd?

Eventuelle svar kan leggast inn i kommentarfeltet nedanfor!

Arkivformidling og arkivets samfunnsrolle

Begrepet ”arkivformidling” er relativt nytt i norsk samanheng. Ved inngangen til 1990-talet var det så godt som ukjent; i dag er det etablert både som idé og praksis i mange arkivinstitusjonar. Årsakene til denne endringa er ikkje tema for dette innlegget, men det er openbart at 1990-talet både nasjonalt og internasjonalt representerte eit tidsskilje når det gjaldt samfunnsorienteringa til arkivinstitusjonane. 

I dei første åra etter tusenårsskiftet var det ein ganske heit debatt om arkivformidling i det norske arkivmiljøet. Begrepet var som sagt nytt, og som alle nye begrep vart det tolka og utlagt på forskjellige måtar. Dette var heilt naturleg etter som det ikkje eksisterte nokon fagleg teori og metodikk for arkivformidling. I motsetning til musea, som har som ein grunnleggjande del av si verksemd å formidle delar av sine samlingar for publikum, har arkiva sine samlingar tradisjonelt berre vore tilgjengelege på forespørsel. Publikums tilgang har vore basert på at brukaren sjølv må oppsøke arkivet, finne fram i katalogane og lese dei originale arkivdokumenta på lesesalen, alternativt ta kontakt med arkivet og be om utskrift eller kopi av dokumenta. Arkivarens rolle har vore å bistå brukaren og ekspedere dei forespørslane som kom.    

Det seier seg sjølv at denne forma for tilgjengeleggjering kan representere ein høg terskel for mange potensielle brukarar. Arkiva har difor tradisjonelt vore relativt eksklusive institusjonar; du oppsøkte arkivet fordi du ville forske på eitt emne eller fordi du måtte ha tak i bestemte opplysningar. Talsfolka for arkivformidling ønska å endre denne situasjonen. Dei ville at arkivinstitusjonane skulle arbeide aktivt for å få nye brukarar og ikkje lenger vente passivt på at dei skulle kome på døra. Verkemiddelet for å oppnå dette målet var å drive aktiv formidling av det spennande innhaldet i arkiva. Arkivarane skulle gjennom tilrettelegging og bearbeiding av materialet gjere arkiva tilgjengeleg for alle.   

Dei som var kritiske – eller skeptiske – til desse ideane argumenterte langs fleire linjer. Nokre frykta at satsing på formidling ville gå ut over bevaringsarbeidet, som alltid måtte vere den viktigaste oppgåva for ein arkivinstitusjon. Andre, som tidlegare riksarkivar John Herstad, argumenterte meir prinsipielt.  

I eit innlegg i Dagbladet 14.04.2004 skreiv han at debatten berre tilsynelatande dreia seg om arkivformidling. Den var eigentleg ein ”[d]iskusjon om arkivaren i rollen som historieforteller og aktør. [---] Høytidelig sagt er det en diskusjon om arkivinstitusjonenes sjel”. Han skreiv vidare at ”[k]ravet om at arkivarene skal være historiefortellere er et forsøk på å overføre en ufordøyd museumsideologi og et uferdig produkt på arkivsektoren, en politikk for å gjøre arkivene til aktørpregede dialoginstitusjoner. Det er min overbevisning at dette må arkivsektoren verne seg mot for at bevaring fremdeles skal være vår fremste oppgave. [---] Arkivinstitusjonene har tradisjonelt aldri hatt aktiv formidling som sin hovedoppgave. I arkivsektoren har rollen som historieforteller tradisjonelt vært utført ved stedfortreder, nemlig gjennom den profesjonelle historieforskeren ved universitetene, og senere også gjennom lokalhistoriske og andre miljøer.” 

Herstads hovudærend var, slik eg les han, å forsvare idéen om at arkivinstitusjonane og arkivarane måtte vere upartiske. Og han hadde rett i at ei ”aktørlignende” rolle som historieforteljar ville representere eit brot med den tradisjonelle samfunnsrolla til dei offentlege arkivinstitusjonane. Herstad hadde også rett i at arkivformidling teoretisk og metodisk var – og framleis er – eit ”uferdig produkt”. Nye tankar vil alltid vere uferdige; men det treng ikkje bety at dei er unødvendige eller gale.  

Seks dagar etter at Herstads artikkel var publisert, opna Bergen byarkiv ei nettutstilling om eksplosjonsulykka på Bergen hamn 20.04.1944. Den dagen eksploderte ammunisjonsskipet Vorboode ved kai. 160 menneske vart drepne, over 5000 såra og 4536 bustadhus vart skada. Som ei følgje av ulykka vart skolane stengt og så mange barn som mulig evakuerte frå byen. I alt vart 4260 barn sendt til ulike delar av landet, dei fleste til private familiar. Mange av barne vart verande hos pleieforeldra sine heilt til krigen var slutt.  

Utstillinga, som er tilgjengeleg på http://www.bergen.kommune.no/byarkivet/ under lenka utstillingar, formidlar hendingane gjennom tekstar, foto og kommunale arkivdokument. Men det spesielle med den er at vi også får lese beretningar frå dei barna som vart evakuert i 1944 og som vart samla inn av byarkivet som eit ledd i arbeidet med utstillinga.    

Dei kommunale arkiva dokumenterer skadane etter ulykka, hjelpearbeidet og erstatningsutbetalingar, men fortel ikkje korleis folk opplevde situasjonen, korleis dei reagerte, korleis dei takla kvardagen etter ulykka – eller korleis barna opplevde å bli sendt bort til framande. Beretningane til dei evakuerte barna fortel andre historier enn dei kommunale arkiva og gir oss nye perspektiv på hendingane. På denne måten fungerte byarkivets innsamling eit tiltak for å supplere dei eksisterande arkiva og synleggjere ei gruppe som hadde vore usynlege i femti år. Dette representerte eit brot med den tradisjonelle oppfatninga av arkivas samfunnsmessige rolle.  

I arbeidet med denne utstillinga valde byarkivet altså ei ”aktørlignede” rolle; dei gjekk i dialog med menneske som hadde vore evakuert, samla inn deira historier og publiserte desse i samanheng med dei ”tradisjonelle” arkivkjeldene. I staden for å vere forvaltningas – i dette tilfelle kommunens – arkiv, framsto byarkivet i praksis som byens arkiv. 

Nye kostar - gammalt støv

Rykta seier at dei som har forhandla om samanslåing av Norsk Arkivråd (NA) , Landslaget for lokal- og privatarkiv (LLP) og Kommunalt Arkivfagleg Forum (KAF) har blitt einige ei samrøystes tilråding om å etablere ein felles arkivorganisasjon. Dersom dette stemmer, er det eit viktig steg i rett retning. Men eitt steg fram kan bli to steg tilbake, dersom ikkje den nye organisasjonen blir ein god reiskap for dei ulike medlemsgruppene.

Eg har i tidlegare innlegg (5.02., 14.02. og 17.07.) drøfta nokre av dei utfordringane som ein ny arkivorganisasjon må takle. I dag skal eg det som kanskje vil vere den største utfordringa for organisasjonen, nemleg å bli eit felles arkiv- og kulturpolitisk talerøyr for arkivmiljøa. På dette område har dei tre eksisterande organisasjonane til dels svært ulike historier. Mens LLP har vore ein aktiv aktør, har NA og KAF vist liten aktivitet på dette feltet.

Hovudårsaka til denne skilnaden kan vi finne i oppdraga til organisasjonane. NAs og KAFs formål er styrke/effektivisere arkivdanninga, særleg i offentleg forvaltning. Difor har NA og KAF blitt arkivtenestas organisasjonar. LLPs formål er å fremje bevaring og formidling av kommunale og private arkiv og heve det faglege nivået til dette arbeidet. LLP har difor blitt arkivinstitusjonanes organisasjon, meir presist: dei ikkje-statlege arkivas organisasjon.  

I motsetning til arkivtenesta, som er ein integrert del av administrasjonen i dei arkivskapande verksemdene, er arkivinstitusjonane kulturaktørar med samfunnsmessige agendaer. LLP har i tjue år spela ei viktig rolle som fagleg og politisk verkstad og talerøyr for institusjonsmiljøa. LLP har vore ei drivkraft for å utvikle arkiva som aktive samfunnsinstitusjonar, i arbeidet med privatarkiv og i arbeidet med arkivformidling. Og LLP har fronta institusjonsinteressene når det har vore konflikt med Riksarkivaren. 

Dei institusjonelle konfliktane mellom Riksarkivaren og særleg det kommunale arkivmiljøet har vore mange. Det starta med ”kommisjonsstriden” i 1988, då Riksarkivaren bestemte at arkiva etter dei kommunale organa som hadde vore leia av lovoppnemnde statlege tenestemenn (t.d. skolekommisjonen, fattigkommisjonen, magistraten), skulle avleverast til statsarkiva. Dei kommunale institusjonane opplevde dette som ei undergraving av sin eksistens, fordi viktige delar av dei eldste arkiva – ”arvesølvet” – vart tatt frå dei. I åra som følgde dukka det opp fleire slike saker; den saka som er aktuell no handlar om statsarkiva skal kunne fungere som kommunale arkivdepot. Eit statsarkiv har inngått avtalar om dette, og særleg dei interkommunale arkiv er uroa over konsekvensane av dette.  

Ein felles arkivorganisasjon må kunne ta stilling til slike arkivpolitiske spørsmål på eit fritt grunnlag. Dersom ikkje, har den neppe livets rett.      

NAV og personvernet

I august vart det kjent at ein representant frå NAV hadde tatt med seg 12 pasientjournalar frå eit legekontor i Steinkjer (sjå http://www.aftenposten.no/helse/article1950630.ece). Dette skjedde på denne måten: Legen fekk først telefon frå NAV, som bad om å få utlevert journalane. Legen svara nei og bad om ei grunngjeving. Det fekk han ikkje. Nokre timar seinare møtte representanten frå NAV fram på kontoret, sjølv om legen var midt i ein pasientkonsultasjon, og ville umiddelbart ha utlevert kopi av journalane. Legen kjende seg då så pressa at han gjorde som han fekk beskjed om. 

NAV informerte ikkje den aktuelle legen om kva journalane skulle brukast til. NAV informerte  heller ikkje dei aktuelle pasientane om at dei tok med seg journalane. Begge desse forholda bryt med vanlege reglar for behandling av personopplysningar, slik desse er formulert i personopplysningslova og pasientjournalforskrifta. Ved innsamling og behandling av personopplysningar skal den opplysningane gjeld normalt informerast. Utlevering av journalopplysningar krev normalt samtykke frå pasienten. Kvifor skjedde ikkje det i dette tilfellet?

NAV-kontora samlokaliserer den statlege Arbeids- og velferdsetaten (dei tidlegare trygde- og arbeidskontora) og den kommunale sosialtenesta. NAV er etablert som ein reiskap for å setje i verk ”arbeidslinja” i sosialpolitikken. Kort formulert kan vi seie at arbeidslinja går ut på å få folk som mottar ulike former for trygd eller stønad ut i arbeid. Det skal ”lønne seg å jobbe”; passivt mottak av stønad er ikkje bra.  

Sosialforskar Espen Dahl ved Høgskolen i Oslo seier til nettsida til Velferdsprogrammet på www.forskningsradet.no at arbeidslinja ofte er kjenneteikna av paternalisme, strenge vilkår, sanksjonering, tett oppfølging og overvaking, behovsprøving og målretting. Lege Edda Wergeland går eit steg lenger i ein kommentar i Klassekampen 8.09., der ho karakteriserer NAV som ei ”gedigen overvåkningstjeneste”. Og kritikarane har eit poeng: I Rattsø-utvalet si utgreiing (NOU 2004:13) blir det gjort klart at to av formåla med reforma som førte til opprettinga av NAV, var å styrke arbeidslinja og kontrollen av stønadsmottakarar. Difor meinte også Rattsø-utvalet at den eksisterande personvernlovgivinga representerte eit unødvendig hinder for utveksling av personopplysningar mellom offentlege organ.

Dette hinderet er no borte, i alle fall i NAV. § 16 i NAV-lova slår fast ”Taushetsplikt etter denne loven eller etter sosialtjenesteloven er ikke til hinder for at opplysninger er tilgjengelig for andre ansatte innen kontoret i den utstrekning som trengs for en hensiktsmessig arbeids- og arkivordning, blant annet til bruk ved veiledning i andre saker.” Denne paragrafen opnar for bruk av personopplysningar på tvers av regelen i personopplysningslova om at opplysningar som er samla inn for eit formål ikkje skal brukast til andre formål utan at den det gjeld har gitt samtykke. Kva konsekvensar har dette fått for arkivet i NAV?

Eit utkast til arkivrettleiar for NAV som er utarbeida av Riksarkivet slår fast at det er ”juridisk åpning for at det nye NAV-kontoret har ett felles arkiv, med personmapper som inneholder alle saker”. Arkivrettleiaren understrekar rett nok at statleg og kommunalt arkiv må merkast tydeleg og oppbevarast i eigne undermapper. Likevel: Dette inneber at dersom ein person både er arbeidssøkjande og mottakar av sosialhjelp, kan dokumentasjonen av begge desse forholda samlast i den same personmappa.

Det er sjeldan at vi ser så klare døme på at arkivet skal tene arkivskaparens formål. I dette tilfelle har NAVs behov fått fullt gjennomslag. Klientens, stønadsmottakarens, den trygdas, den sjukmeldes, med andre ord: vårt personvern, vår rett til å bli informert om kva som blir arkivert om oss og korleis dette blir brukt har blitt ofra for å gjere arkivet til ein effektiv og velsmurt motor i NAVs verksemd.

Men arkivet er jo avhengig av arkivmedarbeidaren. Kva er så arkivmedarbeidaren si rolle i denne samanhengen? Er det å bidra til å arkivmotoren går så lett og friksjonslaust som mogleg, eller er det å rope: ”Hei! No køyrer vi over nokon!” når NAV-maskinen rullar over personvern og teieplikt?

Utkastet til arkivrettleiar behandlar ikkje dette spørsmålet, den held seg strengt til NAV-lov og arkivlov. Men vi må stille spørsmålet, fordi det dreier som om våre etiske val som fagfolk og våre rettar som framtidige (eller noverande) stønadsmottakarar.