Men ABM-meldinga introduserte samtidig eit overordna tverrsektorielt  perspektiv på verksemda til arkiv, bibliotek og museum som skulle få svært positive følgjer for utviklinga av arkivinstitusjonane. Dette perspektivet sette brukaren av arkiva (og bibliotek og museum) i sentrum. Formålet var demokratisering av tilgangen til kulturarvressursane, det eg har kalla ei postmoderne form for folkeopplysning: enkeltmenneska har rett til kunnskap og informasjon som kan gjere dei til aktive deltakarar i samfunnet. Dette var grunnleggjande i det vi kan kalle ABM-tenkinga, og verkemidla for å kunne realisere det var dels å gi enkel tilgang til «kunnskap og opplevingar», dels å utvikle aktive formidlingstiltak i institusjonane. ABM-tekninga var også maktkritisk; den sette fokus på å synleggjere dei delane av smfunnet som hadde vore marginalisert og usynleggjort, samtidig som den tverrsektorielle tilnærminga utfordra dei eksisterande maktstrukturane i institusjonslandskapa.

Etableringa av ABM-utvikling i 2003 førte til at arkivinstitusjonane for første gong fekk tilgang til frie utviklings- og prosjektmiddel. I løpet av dei siste ti åra har det blitt løyvd mange millionar kroner til ulike arkivtiltak. Desse løyvingane har vore avgjerande for utviklinga av fellestenester som ASTA 5 og Arkivportalen og samtidig har ei rekkje arkivinstitusjonar fått utvikla sine tenester og kompetanse gjennom enkeltprosjekt.

Men ABM-utvikling var samtidig under press. Eg var avdelingsdirektør med ansvar for arkiv 2003-06 og veit av eiga erfaring at leiarane for dei etablerte nasjonale institusjonane ikkje berre var positive til den nye aktøren. Det vart ein kamp om makt og revir, og i dag veit vi kven som har sigra. Når riksarkivar Ivar Fonnes konstaterer at “Arkivmeldingen gir Riksarkivaren et tydeligere og sterkere mandat for å utforme og iverksette denne [nye statlege arkivpolitiske] strategien”, er dette eit tydeleg teikn på at ABM-eksperimentet no skal vere historie. Det same er forslaget i meldinga om at støtteordninga for privatarkiv skal vere reservert for musea.

Det er med eit visst vemod at eg avsluttar desse margnotata til Arkivmeldinga, fordi den så klart signaliserer eit regimeskifte for  arkivlandskapet. Det kreative arkivfaglege miljøet som vart bygd opp i ABM-utvikling (og overført til Kulturrådet) skal no (stort sett) berre musea nyte godt av. Dei økonomiske ressursane som har vore tilgjengelege for fagleg utvikling og nytenking vil i beste fall bli redusert.

På den andre sida: Det ikkje-statlege institusjonsmiljøet som no kritiserer Arkivmeldinga er vesentlege sterkare enn det miljøet eg var ein del av for 13 år sida. Samtidig viser Norsk Arkivråd eit sterkt og høglytt engasjement med sin kritikk av meldinga si neglisjering av arkivdanningspørsmåla. Det gir meg eit visst håp om at stortingsbehandlinga av meldinga ikkje berre blir plankekøyring.

Konsekvensen av dette er at statsbudsjettet, det viktigaste politiske verkemiddelet ein har, i praksis berre behandlar statlege arkivutfordringar og berre løyver pengar det statlege Arkivverket. Vi har altså ikkje nokon nasjonal arkivpolitikk for samfunnets arkiv, men ein politikk for den statlege arkivsektoren.

Denne politikken inneber at det arkivale demokratiet, i tydinga retten til å bli ein del av samfunnets arkiv, i praksis berre omfattar offentleg sektor og særleg statsforvaltninga. Dei arkiva som blir bevart og gjort tilgjengeleg er i første rekkje statsmaktas arkiv, skapt av og for dei institusjonane som styrer samfunnet. Trass i store framgangar dei siste tretti åra, har arkivbevaringa i kommunal sektor framleis dårlegare rammevilkår enn i staten. Riksrevisjonens undersøking av arbeidet med bevaring og tilgjengeleggjering av kommunale arkiv (Riksrevisjonen 2009) dokumenterer at Kulturdepartementet har neglisjert dette området sidan arkivlova trådde i kraft. Årsakene til dette kan vere fleire, men det må vere openbart at ein i departementet manglar eit heilskapleg syn på samfunnets arkiv (s. 212).

Etter å ha lese Arkivmeldinga, ser eg ingen grunn til å endre oppfatning om dette.

Meldinga vidarefører den forvaltningsorienterte arkivpolitikken. Sjølv om forfattarane brukar omgrepet “samfunnsdokumentasjon” 15 gongar og skriv om behovet for å bevare statlege, kommunale og private arkiv som delar av ein slik samfunnsdokumentasjon, blir ikkje dette følgd opp; hovudærendet er dei statlege arkiva – med vekta trygt på bevaringssida. Dei kommunale arkivutfordringane blir behandla ganske så overflatisk, men på privatarkivområdet varslar departementet ein “ny strategi”:

Departementet legg til grunn at Riksarkivaren med utgangspunkt i ansvaret han er tildelt etter arkivlova, konkretiserer nivået for bevaring av privatarkiv i Noreg. Ramma for denne konkretiseringa er at arkiv frå privat sektor skal vere tilfredsstillande representerte i ein samla samfunnsdokumentasjon. Konkretiseringa av nivået bør skje i samspel med andre viktige aktørar på arkivområdet, både organisasjonar og institusjonar. På dette grunnlaget bør Riksarkivaren utarbeide ein ny strategi for privatarkivarbeidet i Noreg. Strategien bør basere seg på eit breitt samarbeid over heile arkivområdet – inkludert å utnytte dei vilkåra som ligg føre for eit samspel med aktørar i privat sektor. Utgangspunktet for departementet er at staten skal ha ei sentral rolle som pådrivar og koordinator i arbeidet med privatarkiva, samstundes som ein utnyttar dei vilkåra for bevaring og tilgjengeleggjering som ligg i Arkivverket. For å få handteringa av privatarkiv opp på eit tilfredsstillande nivå, trengst det eit breitt samspel, mellom anna med aktørar i privat sektor (s. 87).

Og dette “samspelet” kan jo  høyrest forlokkande ut, men det som avgjer om fagre mål kan bli realitetar er kva verkemiddel som er tilgjengelege. Korleis skal staten utøve si sentrale rolle “som pådrivar og koordinator i arbeidet med privatarkiva”? Meldinga gir desse svara:

• “Offentlege arkivinstansar” må påverke private arkivskaparar til å bevare sine eigne arkiv
• Det regionale nettverket av koordierande institusjonar må utnyttast betre
• Departementet skal “sjå på” om lovregelen om særskilt bevaringsverdige privatarkiv “bør få eit vidare virkeområde”
• Departementet vil vurdere om Riksarkivarens koordineringsansvar skal formulerast tydelegare i arkivlova
• Støtteordninga for privatarkiv skal rettast “inn mot museumsfagleg relevante arkivprosjekt”

Meldinga foreslår altså at det viktigaste verkemiddelet som finst i dag – støtteordninga for privatarkiv – skal ikkje lenger vere tilgjengeleg for arkivinstitusjonane. Konsekvensen av dette vil vere eit stort tilbakesteg for privatarkivarbeidet generelt. Ein rask gjennomgang av tildelingane dei siste åra viser at støtteordninga har vore ein viktig ressurs for arkivsektoren: i år mottok  arkivinstitusjonar meir enn 1,5 mill. kroner, nokre hundre tusen meir enn “museumsfagleg relevante arkivprosjekt”. Dersom desse ressursane blir borte, er det liten tvil om at privatarkivarbeidet vil stagnere.

Målet om at “arkiv frå privat sektor skal vere tilfredsstillande representerte i ein samla samfunnsdokumentasjon” kjem ikkje til å bli nådd med dei tiltaka Arkivmeldiga foreslår.

I Sverige har offentlegprinsippet, dvs at alle borgarar har rett til å sjå offentlege saksdokument, røter tilbake til Tryckfrihetsförordningen frå 1766. I Noreg vart eit framlegg om alminneleg offentlegheit i forvaltninga tatt opp i Stortinget i 1845, men vart avvist med ein argumentasjon om at “Statsadministrasjonen tiltrænger, som enhver anden menneskelig Idræt, en viss grad av Ro og Uavhængighed, hvis den skal kunne virke paa en forsvarlig Maade”. Ein liknade argumentasjon var brukt då Forvaltningskomiteen i 1958 la fram forslag til forvaltningslov, med eit eige kapittel om offentlegheit som det var dissens om i komiteen. Motstanden mot offentligheit kom frå representantane frå statsbyråkratiet, som meinte at dette ville bli kostbart og dessutan forsinke saksbehandlinga. . I 2010 brukte Kulturdepartementet den same argumentasjonen mot journalføring av innsynskrav og sms-meldingar i eit framlegg til endringar i forskrift om offentlege arkiv; dette ville bli for kostbart og går ut over andre oppgåver (sjå Bould og Valderhaugs artikkel “Kulturdepartementets forslag til endringer i arkivforskriften må avvises” i http://www.tidskriftetarkiv.no). Og som ikkje dette er nok: hausten 2012 kunne vi m.a. i Aftenposten lese departementale klager over at talet på innsynskrav hadde auka så sterkt etter etableringa av Offentleg elektronisk postjournal. På denne bakgrunnen er det neppe urimeleg å slå fast at statsbyråkratiet korkje har vore eller er mellom dei fremste tilhengarane av offentlegheit i forvaltninga.

Arkivmeldinga legg heller ikkje særleg vekt på dette spørsmålet; offentlegprinsippet blir rutinemessig behandla i samband med gjennomgangen av det arkivrelevante lovverket, men kapitlet om utfordringar og strategiar inneheld ingen drøfting av dei dagsaktuelle utfordringane knytta til praktiseringa av offentlegheit – og hemmeleghald – i dagens digitale omgjevnad. Eg har drøfta nokre av desse i artikkelen “Arkivaren og det hemmelege” som er trykt i det siste nummeret av Arkivråd og skal berre kort nemne nokre hovudpong her:

• den digitale teknologien har utvida rammene for kva som som kan arkiverast: før var det slik at “nokon snakka saman”, i dag sender folk sms og epost, dvs informasjon som innhaldsmessig og kontekstuelt er de facto arkiv
• når slik informasjon er saksrelevant, skal den i følgje lovverket journalførast og arkiverast og  (med mindre den inneheld opplysningar underlagt teieplikt) gjerast tilgjengeleg  for offentleg innsyn
• den nye teknologien har samstundes – i prinsippet og dels i praksis – gjort det lettare for borgarane å få innsyn i forvaltninga si verksemd
• dei siste fem-seks åra har Wikileaks og andre nettstader for “whistleblowing” etablert kanalar for anonym varsling av kritikkverdige forhold generelt og ulovleg hemmeleghald spesielt
• samtidig har utviklinga av store digitale arkiv som er tilgjengelege for svært mange medarbeidarar i offentleg forvaltning (eller privat verksemd) i praksis auka faren for ulovelege lekkasjar
• dette har – i alle fall i nokre dokumenterte tilfelle – ført til ein tendens til at drøftingar i styrande organ ikkje blir nedteikna, nettopp pga faren for lekkasjar.

Denne utviklinga har på fleire vis utfordra den etablerte samhandlinga mellom staten og samfunnet, der storting, regjering, organisasjonane, media og offentlegheita samhandlar innanfor etablerte maktstrukturar der aktørane har bestemte roller og ramme og halde seg til. Wikileaks sine avsløringar har rokka ved ein av føresetnadene for det liberale demokratiet, nemleg konsensusen om at det finst visse til som må haldast hemmeleg (sjølv det alltid vil vere strid om grensene for hemmeleghaldet).

Det er ein vesentleg veikskap ved Arkivmeldinga at desse spørsmåla ikkje blir behandla. Ein kan spekulere om årsakene til at det er slik; personleg trur eg det departementale perspektivet i stor grad er begrensa av formålsparagrafen i arkivlova. Den seier som kjent at formålet med lova er å “tryggja arkiv som har monaleg kulturelt eller forskingsmessig verde eller som inneheld viktig forvaltningsmessig dokumenasjon, slik at desse kan verta tekne vare på og gjorde tilgjenglege for ettertida”. Det vår arkivlov manglar, men som er det første formålet i den svenske arkiva lova, er at forvaltninga sine arkiv “skall bevaras, hållas ordnade och vårdas så att de tillgodoser 1. rätten att ta del av allmänna handlingar…”

Kanskje det er på tide å få offentlegprinsippet inn i formålsparagrafen i den norske arkivlova?

På s. 94 argumenterer forfattarane for at “den nære tilknytinga arkiva har til opphavssituasjonen” må bevarast. Dei skriv vidare at arkivinformasjon ikkje kan “forståast på korrekt måte utan informasjon om den konteksten dei har utvikla seg i”. Desse synspunkta vil truleg alle arkivarar vere samde i (kanskje med atterhald for bruken av adjektivet “korrekt”, etter som mange arkivdokument er opne for ulike tolkingar sjølv om den administrative konsteksten er dokumentert). Men når departementet brukar bevaring av “opphavssituasjonen” som eit argument for å oppretthalde dagens sektordelte arkivlandskap, er dette heilt utan grunnlag i arkivfagleg teori eller praksis.

For det første: Arkivarar har i meir enn hundre år dokumentert “opphavssituasjonen”, dvs. arkivas proveniens og opphavlege orden, gjennom å beskrive og oppbevare arkiva slik dei vart skapt – i samsvar med arkivfagleg teori og metodologi. Ved å følgje desse arkivfaglege prinsippa har arkivarane tatt vare på autentisiteten, integriteten og tilgjengelegheita til arkiva, heilt uavhengig av bevaringsinstitusjonane si forvaltningstilknyting.

For det andre: Departementet understrekar at det må vere eit statleg ansvar å ta vare på statlege arkiv og eit kommunalt ansvar å ta vare på kommunale arkiv. Men eit slikt ansvar treng ikkje å bli utøvd gjennom sektoravgrensa institusjonar. Hovudsaka må vere at dei ansvarlege sørgjer for finansieringa av arkivbevaringsfunksjonane.

For det tredje: Som eg skreiv i del to av desse margnotata, har dei elektroniske verktøya ført til at det i dag blir skapt arkiv som har sektorovergripande organisatoriske proveniensar, fordi statlege, kommunale og private aktørar samhandlar om utøvinga av visse samfunnsmessige funksjonar. Slike funksjonsbaserte arkiv må – som andre arkiv – bevarast som separate einingar; dei kan ikkje delast opp utan at tap av autentisitet og integritet. Kven skal så ha ansvaret for å bevare eit arkiv med både statleg og kommunal proveniens? Det er liten tvil om at utviklinga av arkivdanninga i retning av funksjonsbaserte sektorovergripande system i seg sjølv er eit argument for Nysæterutvalets regionarkiv.

For det fjerde: Bevaringa av privatarkiv (som eg skal kome tilbake til i eit anna notat) kan utan tvil løysast betre innanfor ein regionarkivmodell enn i dagens fragmenterte arkivlandskap.

Men departementet vil ikkje gå inn i Nysæterutvalets framlegg og drøfte korleis det kunne setjast ut ilivet. Det vil ikkje gi frå seg makta over Arkivverket. Det er synd, særleg med tanke på arkivsektoren sjølv og ikkje minst for noverande og framtidige arkivbrukarar. Ei større fristilling frå statleg og kommunal forvaltning vil kunne demokratisere arkivinstitusjonane, både når det gjeld rammevilkår og samfunnsoppdrag. Endringar i dei institusjonelle føresetnadene vil på sikt også kunne bidra til endra bedriftskulturar,  både gjennom breiare og meir differensiert samfunnskontakt og fordi arkivbestanden blir eit meir heilskapleg uttrykk for den samfunnsmessige arkivskapinga. Og  dette ville vere eit godt utgangspunkt ei god og effektiv oppgåveløysing og ikkje minst gi publikum breiare og betre tilgang til arkiva.

Arkivarbeidet i offentleg sektor er i dag prega av eit stadig strev for å få kontroll over ei fragmentert arkivdanning. Som Norsk Arkivråd peika på i sitt innspel til Arkivmeldinga, foregår ein stor del av saksbehandlinga i spesialiserte fagsystem utan tilknyting til det Noark-baserte sak-/arkivsystemet, samtidig som ein veksande del av den interne og eksterne kommunikasjonen går via epost og sms som ikkje blir fanga opp og journalført. I tillegg til dette representerer ein veksande bruk av delte saksbehandlingstenester i dataskya (særleg i saker der offentlege og private aktørar samarbeider om utbyggingsprosjekt) ein reell fare for at viktig dokumentasjon ikkje blir arkivert på ein tilfredsstillande måte.

Den viktigaste årsaka til denne utviklinga er at arkiv generelt blir skapt i utøvinga av funksjonar. Dette er eigentleg gamalt nytt; Muller, Feith og Fruin beskreiv arkivet som nettopp ein refleksjon av funksjonane til arkivskaparen. Arkiv blir skapt i funksjonsbaserte, organisatoriske og materielle kontekstar, som gjensidig påverkar kvarandre.  Det som har skjedd dei siste tretti åra, er at den materielle konteksten, dvs dei fysiske føresetnadene for saksbehandlinga – og dermed for arkivdanninga – har blitt dramatisk endra.

I sitt innlegg på CITRA-konferansen i Oslo i 2010 (og som er publisert på http://www.tidsskriftetarkiv.no) drøftar Terry Cook korleis desse endringane har gjort den funksjonsbaserte proveniensen viktigare enn den organisatoriske. Der den enkelte arkivskapar tidlegare hadde sitt eige papirbaserte arkiv kan no mange arkivskaparar samhandle og skape eitt felles elektronisk arkiv, uavhengig av kontorfasilitetar og geografiske avstandar. Dynamikken i den funksjonsbasert saksbehandlinga fører dermed til at eit felles system i dataskya framstår som meir effektivt og enklare å bruke enn ei organisatorisk basert Noark-løysing. Trass i arkivlov og arkivforskrift.

Arkivdanningsstrategiane må ta utgangspunkt i desse forholda. Det arkivsystemet som har rådd grunnen i offentleg sektor sidan arkivinstruksen for statsforvaltninga vart skriven for meir enn 40 år sidan er etter mitt syn modent for revisjon; og det bør i det minste bli gjenstand for ein seriøs fagleg debatt.

I staden fekk vi ei stortingsmelding, skriven av departementale byråkratar og prega av det kulturdepartementale utsynet over arkivlandskapet. Resultatet er deretter. Som eg har frykta sidan det vart kjent at utredninga vart til ei stortingsmelding, konsentrerer Meld.St.7 seg om dei utfordringane som kan observerast frå kontorvindauga i Akersgata og ender opp med forslag til tiltak som på den eine sida manglar svar på dei mest kritiske arkivrelaterte utfordringane i dagens samfunn og på den andre sida - dersom dei blir gjennomført - vil sementere dei eksisterande organisasjons- og maktstrukturane i arkivlandskapet.

Etter mi meining vil korkje arkiva, arkivarane eller samfunnet vere tent med dette. 

Som tekst er store delar av meldinga prega av slapt språk, upresis begrepsbruk (og ein del udokumenterte påstandar om arkival prakis her og der som truleg skal fungere som empirisk grunnlag for drøftinga). Dette har truleg samanheng med at dei departementale forfattarane har mangla den nødvendige faglege innsikta som trengst for å skrive ei utredning om arkiv. Eg skal i nye innlegg dei komande vekene kommentere ulike delar av meldinga; litt seint, kanskje, men eg har vore nøydd til å prioritere arbeid av den sorten som eg får betalt for.

Den andre sida ved saka er at korrespondansen om avtalen vart ført via e-post  som ikkje vart journalført.

Hille seier i ein sms til BT at ho ikkje var klar over “at all e-postkorrespondanse som ledd i saksbehandling skulle journalføres i offentlig postjournal”. Og dette er kanskje det verste: At informasjonsdirektøren i landets nest største kommune ikkje kjenner regelverket for offentlegheit og innsyn.