Home

Kommunereforma og arkiva

september 3, 2014

Kommunalministeren har vore på besøk: på eit felles kommunestyremøte for Ørsta og Volda heldt Jan Tore Sanner foredrag om den komande kommunereforma. Planane er klare: i 2016 skal kommunane gjere sine vedtak og året etter skal regjeringa leggje fram sitt framlegg til ny kommunestruktur. Og framdrifta synest upåklageleg; landet over yrer det av samanslåingskåte lokalpolitikarar, avisene teiknar nye kommunekart og fersk meiningsmåling viser at fleirtalet i folket er for at deira kommunar skal gå inn i større einingar. På møtet i Ørsta var det dei som meinte at å slå saman Ørsta og Volda ikkje er nok, om det skal monne må ein også ta med Hareid, Ulstein, Sande og Herøy.

Det er no 50 år sidan den førre kommunereforma. Mellom 1962 og 1965 vart talet på kommunar redusert frå 747 til 454. Schei-komiteen, som la fram si endelege innstilling i 1962, hadde nok større ambisjonar, men nær 300 kommunar vart altså lagt ned og nokre tusen kommunale arkivskapar avslutta verksemda si.

Arkiva vart – stort sett – gløymde. Dei fleste stader vart møtebokseriane frå dei viktigaste folkevalde organa tatt vare på saman med arkiva til den nye kommunen, men korrespondansearkiva og arkiv frå andre arkivskaparar vart ofte liggjande utan tilsyn i fråflytta lokale. Riksarkivaren sende 5.08.65 (noko seint, spør du meg!) rundskriv til kommunane, der det vart understreka at den nye kommunen var ansvarleg for arkiva frå dei nedlagde kommunane, noko som også omfatta trygg oppbevaring og ordning av arkiva. Rundskrivet tilrådde ein arbeidsplan der kommunane først skulle kartleggje dei avslutta arkiva, skaffe tilfredsstillande arkivlokale og endeleg ordne og registrere materialet. Eg treng vel neppe leggje til at rundskrivet stort sett vart neglisjert.

Ut på 1970-talet oppdaga den nytilsette statsarkivaren i Stavanger, Hans Eyvind Næss, at arkiva etter dei nedlagde kommunane i Rogaland sto i fare for å gå tapt. Han tok difor initiativet til landets første interkommunale arkiv, IKA (utan suffiks, sidan det berre fanst eitt), som vart oppretta i 1976 med ordning og beskriving av dei eldre kommunarkiva som hovudoppgåve. Ti år seinare var eg sjølv med då kommunar i nabofylket i nord skipa Interkommunalt arkiv i Hordaland. Og fleire følgde etter, men det er framleis rundt 15% av kommunane som verken er tilslutta eit IKA eller har etablert sin eigen arkivinstitusjon. Arbeidet med å ordne, beskrive og gjerne tilgjengeleg dei arkiva som vart skapt før den førre kommunereforma er framleis ikkje fullført, 49 år etter at Riksarkivaren sende ut sitt rundskriv om kva som måtte gjerast.

Vi står no framfor ein kommunereform som ser ut til å bli like omfattande som den vi hadde for 50 år sidan. Kan vi då seie at vi – samfunnet, kommunane, arkivarane – budde på å handtere arkiva frå 300 nedlagde kommunar?

Mitt svar er nei. Det er vi ikkje. Eg trur at det er få – om nokon – riks- eller lokalpolitikar som er klar over at samanslåing av kommunar vil føre med seg eit stort arbeid for å sikre og bevare arkiva. Eg trur heller ikkje at så mange av mine kolleger i det kommunale arkivmiljøet har oversyn over alle dei papirbaserte og elektroniske arkiva som dei må ta hand om når nedleggingane kjem. Sjølv om vi i dag har eit landsdekkjande nettverk av kommunale arkivinstitusjonar, er det få av desse som har ressursar til å takle dei oppgåvene som reforma vil føre med seg. Institusjonane – særleg IKAene – er for små, og knapt nok dimensjonert til å ta seg av dei løpande arbeidsoppgåvene dei har i dag.

Ein viktig grunn til dette er at arkivdrift på liv og død ikkje skal koste så mykje. Då dei første IKAene vart etablert, var det i ein kontekst der ein på den eine sida ønska å få med mange kommunar, og på den andre sida hadde ei tilsynelatande overkomeleg oppgåve, nemleg å ordne dei eldre papirbaserte arkiva. Kostnaden for den enkelte kommunen vart difor sett så lågt som mogleg. Sidan den gong har oppgåvene til IKAene blitt fleire, meir komplekse og kompetansekrevjande, utan at dei kommunale tilskota har halde følgje. Samanlikna med det kommunane betaler for konsulenttenester på andre område, er tilskota til IKAene som lommepengar å rekne.

Riksrevisjonens rapport om bevaring og tilgjengeleggjering av kommunale arkiv frå 2010 viste at tilstanden til dei kommunale arkiva ikkje var tilfredsstillande, særleg når det gjaldt elektroniske arkiv. Den hengde også bjella på katten: Kulturdepartementet hadde svikta sitt forvaltningsansvar for den kommunale arkivområdet. Då saka vart behandla i Stortinget, understreka Kontroll- og konstitusjonskomiteen at «uerstattelig materiale både har gått tapt og står i fare for å gå tapt dersom ikke arkivrutinene i kommunene bedres. Komiteen mener dette svekker innbyggernes rettssikkerhet, og at det er behov for en styrket oppfølging fra statlig side. Komiteen forutsetter derfor at Kulturdepartementet både reviderer regelverket og følger opp den kommunale arkivsektoren tettere.» Kulturdepartementets svar kan vi (delvis) lese i stortingsmeldinga om arkiv (som er kommentert andre stader her på bloggen), og den gir ingen politiske signal til kommunane om at det er nødvendig å bruke større ressursar på arkiv. Og den nemner ikkje den komande kommunereforma.

Kommunereforma kan bli den største administrative omlegginga i norsk historie. Den vil få følgjer for arkivdokumentasjon for samtlege menneske i landet, fordi kommunane har ansvar for skule, barnehage, helse- og omsorgstenester, osb. Fordi denne dokumentasjonen i dag stort sett vil finnast i digital form, må løysingar for overføring og bevaring vere på plass før kommunar blir lagt ned. Kommunane må – på eiga hand eller gjennom IKA – kartleggje arkiva og planleggje tiltak. Og kva med Riksarkivaren – er ein budd på å setje i verk overordna tiltak i god tid før prosessane er i gang?

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: