Home

Omorganiseringa av Arkivverket og det regionale arkivlandskapet

november 20, 2015

Det forventa brotet i forhandlingane om omorganiseringa av Arkivverket kom i går. Hovudtillitsvald for Forskarforbundet, Eirik Hachvaag Andersen, seier i Klassekampen i dag (20.11.) at omorganiseringa «legger opp til en faglinjestyrt organisasjon der det ikke er noe overordnet regionalt ansvar for rekruttering, arbeidsmiljø og fagmiljø». I følgje Jo Rune Ugulen, tillitsvald for publikumsavdelingen i Riksarkivet, inneber omorganiseringa «mye fjernstyring, og det er en viss risiko for at statsarkivene vil forvitre og forsvinne som regionale kulturinstitusjoner». Torkel Thime frå Statsarkivet i Stavanger meiner at sentraliseringa av fullmakta til å avgjere bevaring av privatarkiv kan føre til at «arkiver som er viktige for å forstå regionenes historie og samtid, ikke blir bevart». God bevaring av privatarkiv er avhengig av å «etablere kontaktnett og følge med på det som skjer. Det regionale perspektivet vil ofte være annerledes enn – og et viktig supplement til – det nasjonale».

Rikarkivar Inga Bolstad seier at poenget med «denne omleggingen er å styrke alle ledd i etaten, også statsarkivene». Ho meiner at Arkivverket må framstå som ein einskapleg etat i heile landet, og peikar på at Arkivverket «skal ha en regional leder som også har et nasjonalt fagansvar ved alle statsarkivene. Det er viktig for å bevare Arkivverket som regionalt kulturfyrtårn».

Det siste tiåret – og vel så det – har vi blitt vane med ein retorikk som framstiller samanslåing av institusjonar og sentralisering av makt som styrking av dei regionale eller lokale tenestene, t.d. i politiet, høgskulesektoren og helsestellet. Inga Bolstads argumentasjon følgjer dette mønsteret, men det betyr ikkje ein sentraliseringsmotstandar (som t.d. meg) automatisk skal avvise det ho seier.

For ho har definitivt nokre poeng. Arkivverket treng organisasjonsendringar. Bevaringa av digitale arkiv stiller krav som truleg bør møtast med organisatoriske tiltak. Og statsarkiva har hatt ulik praksis t.d. når det gjeld tilsyn med offentlege arkivskaparar og bevaring av privatarkiv: nokre har vore aktive, andre passive på desse områda. Ei betre samordning er openbart nødvendig.

Og det er viktig at vi i denne debatten held oss til fakta. Når Jan H. Landro i Dag og Tid i dag omtalar statsarkiva som «sjølvstendige einingar» er dette i beste fall upresist. Statsarkiva er ikkje det, dei er delar av Arkivverket, som også i dag er ein etat med ein toppsjef og eit budsjett. Men statsarkivarane er leiarar for sine avdelingar, og har (etter sedvane eller delegering) visse fullmakter. Det er desse som vil bli fjerna ved omorganiseringa, og dette kan få skadelege følgjer på særleg to område: vedlikehaldet av kunnskapen om arkiva i institusjonane, og handlingsrommet for regionalt samarbeid, særleg på privatarkivfeltet.

Kunnskap om arkiva i ein arkivinstitusjon kan du ikkje berre lese deg til. Denne kunnskapen, som handlar om kor du kan finne etterspurt dokumentasjon, er avgjerande for å yte gode publikumstenester. Om du t.d. skal finne ei barnevernssak frå 1970-talet (eg brukar eit kommunalt døme, fordi eg kjenner denne sektoren best), held det ikkje å leite i barnevernsarkivet, for der finn du sannsynlegvis ingen ting; dei fleste kommunar hadde på denne tida ikkje noko arkivmessig skilje mellom sosialomsorg og barnevern, og i mange tilfelle vart barna sine saker arkivert i ein av dei føresette si mappe. Så du må leite i sosialklientarkivet, og vere obs på foreldra sine namn. Slik kunnskap oppnår du ved å ordne og bruke arkiv, eller lære av ein meir erfaren kollega. Å halde ved like ein slik kunnskapsressurs er ei grunnleggjande oppgåve for statsarkiva, og ei regional leiing vil gjere det lettare å sjå behova og setje i verk tiltak ved såkalla «turnover».

For vel ti år sidan var eg, saman med Egil Nysæter, Dag Mangset, Arnt Ola Fidjestøl, Kjell-Olav Masdalen, Hans Eyvind Næss og Wenche Risdal Lund, med på å utforme eit av dei beste arkivpolitiske strategidokumenta som har blitt skrive her til lands. Nysæter-utvalet si innstilling forslo ei omorganisering av det regionale arkivlandskapet, slik at statsarkiva og dei kommunale institusjonane skulle gå saman til nye «regionalarkiv, som innan eit geografisk område har det samla ansvaret for bevaring og formidling av arkivmateriale frå både statlege, fylkeskommunale, kommunale og private arkivskaparar». Desse skulle yte tenester «til arkivskaparane når det gjeld arkivdanning» og samtiding vere «kulturinstitusjonar eller historiesenter for sine område». Regionalarkiva skulle «knytast saman i eit landsomfattande nettverk, eit nasjonalarkiv leia av ein nasjonalarkivar, slik at behovet for nasjonal planlegging, prioritering, koordinering og styring vert teke omsyn til. Samtidig er det viktig at regionalarkiva har eit rimeleg stort handlingsrom i høve til regelverk, planar og budsjett. Ein må unngå eit monolittisk system med lite rom for for nytenkjing og eksperiment».

Nysæter-utvalet si innstilling vart ikkje følgd opp, men hamna i ei skuffe på Riksarkivet. Og framlegget om regionarkiv vart endeleg(?) gravlagd av Arkivmeldinga, med ein pinleg svak og sprikande argumentasjon (sjå Margnotat til arkivmeldinga, del 3 her på depotdrengen). Dette er synd, fordi fleire av utvalet sine framlegg er framleis like aktuelle som for ti år sidan.

Dette gjeld særleg regionalt arkivsamarbeid, der eit statsarkiv med «rimeleg stort handlingsrom» vil kunne vere ein ressurs. Handlingsrommet er ikkje berre viktig på privatarkivområdet. Dei to største suksessane til Arkivverket dei siste 50 åra har kome etter regionale initiativ, utan særleg involvering av Riksarkivet: IKA-ordninga og Digitalarkivet. IKA oppsto i Rogaland i 1976, initiert av dåverande statsarkivar Hans Eyvind Næss, som ved inspeksjonar i kommunane hadde oppdaga at eldre kommunearkiv, særleg frå nedlagde kommunar, sto i fare for å gå tapt. Digitalarkivet var i utgangspunktet eit reint bergensprodukt, skapt i samarbeid mellom Historisk institutt og Statsarkivet.

Det finst mange døme på at nytenking og innovasjon har betre vilkår i organisasjonar der makta er spreidd. I strengt sentralstyrte organisasjonar blir det ofte knesett ein måte å gjere ting på, fordi leiinga opplever mangfald som eit trugsmål mot si eiga makt. Dette treng ikkje skje, men maktkonsentrasjon er ikkje nødvendigvis svaret på dei utfordringane som Arkivverket står overfor. Å bevare statsarkiva som einingar med eiga leiing, gjerne i eit meir samordna arkivverk enn i dag, vil vere eit godt utgangspunkt for eit styrka regionalt arkiv(sam)arbeid.

Avgjerda om å køyre omorganiseringa av Arkivverket som ein intern prosess har openbart vore eit stort feilgrep. Det som kan – og bør – gjerast, er å opne for ein fri debatt om korleis det regionale arkivarbeidet kan styrkast. Her har Arkivverket – uansett organisasjonsmodell – ei nøkkelrolle. Men utgangspunktet for debatten bør vere eit anna enn det riksarkivar Inga Bolstad signaliserte på Arkivverkets nettstad i går, der ho sa: «Jeg ser at vi ikke har klart å nå godt nok frem til alle med budskapet om hensikten og resultatene av omorganiseringen … ». Det kan jo hende at bodskapen har nådd fram, at folk faktisk har forstått kva det er tale om. Det kan også hende at enkelte av tiltaka – som t.d. nedlegginga av statsarkiva som einingar med eiga leiing – ikkje er til beste for korkje arkivlandskapet og det samfunnet som arkiva skal tene.

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: